معرفی 7 تا مدل از انواع وسواس فکری

وسواس فکری چیست؟ اختلال وسواسی-اجباری خود را به شکل‌های بسیاری نشان می‌دهد و قطعاً فراتر از این تصور رایج است که وسواس تنها شامل کمی دست شستن یا چک کردن کلیدهای برق است. اگرچه اینها وسواس‌های عملی از OCD هستند، اما افکار پریشان‌کننده قبل از چنین رفتارهایی رخ می‌دهند و بر زندگی  روزمره فرد تاثیر مخرب می‌گذارند. با من همراه باشید تا در این مقااله انواع وسواس فکری و علائم و نشانه‌های آن را مطالعه کنیم.

انواع وسواس در روانشناسی

 در بخشی از این مقاله می خوانیم:

Although there are infinite forms of OCD,it has been traditionally considered that a person’s OCD will fall into one of these five main categories, with themes often overlapping between categories too: Checking, Contamination / Mental Contamination, Symmetry and ordering, Ruminations / Intrusive Thoughts, Hoarding

اگرچه شکل‌های بی‌شماری از وسواس فکری وجود دارد، به‌طور سنتی در نظر گرفته می‌شود که OCD یک فرد در یکی از این پنج دسته اصلی قرار می‌گیرد، با این حال اغلب مضامین بین دسته‌ها نیز هم‌پوشانی دارند: چک کردن، آلودگی / آلودگی ذهنی، تقارن و نظم‌دهی، اندیشه‌پردازی / افکار مزاحم، ذخیره کردن.

انواع وسواس فکری می‌تواند بر هر فکری، در مورد هر موضوعی، روی هر فردی و بر هر ترسی تأثیر بگذارد و اغلب بر روی آنچه در زندگی شما مهم است متمرکز می‌شود. برای مثال، اگر مذهب برای کسی مهم باشد، OCD بر روی افکار ناخواسته و مزاحم حول مذهب تمرکز می‌کند. مثال دیگر این است که اگر کسی یک رابطه جدید را شروع کند، OCD  می‌تواند باعث شود فرد آن رابطه، احساساتش، گرایش جنسی‌اش را زیر سؤال ببرد.

اجزای مشترک در همه انواع وسواس فکری چیست؟

صرف نظر ازنوع وسواسی که هر کس ممکن است از آن رنج ببرد، سه جزء زیر عموما در همه انواع وسواس فکری وجود دارند:

• انواع موارد محرک
• اجتناب‌کردن
• اطمینان‌جویی

این سه جزء، بخش‌های اساسی الگوی تداوم‌بخش اختلال وسواسی-اجباری هستند.

موارد محرک

هر فکر، شیء، موقعیت، احساس فیزیکی یا فردی است که یک فکر وسواسی یا یک احساس اضطراب و ناراحتی شدید را در فرد مبتلا به OCD فعال می‌کند. محرک، جرقه اولیه چرخه وسواس است. آنچه برای یک فرد عادی ممکن است بی‌اهمیت باشد، برای فرد مبتلا به OCD می‌تواند زنگ خطر باشد که یک حمله وسواسی را آغاز می‌کند. به عنوان مثال:

• برای وسواس آلودگی: دیدن یک دستگیره در (محرک) باعث فعال شدن فکر (این دستگیره آلوده است و من بیمار خواهم شد) می‌‎شود.
• یا در وسواس چک کردن: شنیدن صدای بوق ماشین از بیرون (محرک) باعث فعال شدن فکر (ممکن است من ماشین را قفل نکرده باشم و دزدیده شده باشد) می‌شود.
• برای وسواس افکار مزاحم: دیدن یک چاقو در آشپزخانه (محرک) باعث فعال شدن فکر ( ممکن است کنترل خود را از دست بدهم و به کسی آسیب بزنم) می‌شود.

اجتناب‌کردن

به هر رفتاری گفته می‌شود که فرد برای مواجهه نشدن با محرک و جلوگیری از به وجود آمدن اضطراب و افکار وسواسی انجام می‌دهد.

اجتناب، یک راهکار کوتاه‌مدت و ناسالم برای کاهش اضطراب است. در حالی که در لحظه ممکن است آرامش موقتی ایجاد کند، در بلندمدت ترس را تقویت می‌کند و به OCD قدرت می‌بخشد، زیرا به شما این پیام نادرست را می‌دهد که محرک واقعاً خطرناک بود و با اجتناب از آن در امان ماندم. به عنوان مثال:

• اجتناب از رانندگی برای کسی که وسواس آسیب رساندن دارد.
• اجتناب از استفاده از کلمه‌ای خاص برای کسی که وسواس فکری مذهبی دارد.
• اجتناب از دست دادن با دیگران برای کسی که وسواس آلودگی دارد.

اطمینان‌جویی

اطمینان‌جویی یک رفتار اجباری است که در آن فرد وسواسی سعی می‌کند با پرسش مکرر از دیگران یا خودش، اضطراب ناشی از فکر وسواسی را کاهش دهد و از درست بودن یا بی‌خطربودن یک موقعیت مطمئن شود.

اطمینان‌جویی نیز مانند اجتناب تنها یک تسکین موقتی ایجاد می‌کند و به سرعت از بین می‌رود و فرد مجبور می‌شود برای کاهش اضطراب دوباره ظاهر شده، بارها و بارها اطمینان‌جویی کند. این رفتار به وسواس فکری قدرت می‌بخشد زیرا نشان می‌دهد که شک و تردید آنقدر جدی است که نیاز به تأیید خارجی دارد.

به عنوان مثال:

• پرسیدن مکرر از همسر: مطمئنی که وقتی امروز رفتی، گاز را خاموش کردی؟ آیا مطمئنی که من با حرفم تو را نرنجاندم؟
• مرور ذهنی مداوم یک رویداد برای اطمینان از اینکه کار اشتباهی انجام نداده است.

این سه جزء با هم یک چرخه معیوب و خودتقویت‌کننده را ایجاد می‌کنند:

در همه موارد، محرک باعث ایجاد وسواس فکری و اضطراب می شود و  فرد برای کاهش اضطراب به اجتناب یا اطمینان‌جویی روی می‌آورد و با کاهش موقتی اضطراب باعث تقویت باور به خطرناک بودن محرک و مفید بودن و چرخه با قدرت بیشتری دوباره آغاز می‌شود. درمان مؤثر OCD (مانند مواجهه و جلوگیری از پاسخ) به طور مستقیم بر شکستن این چرخه متمرکز است.

سوالات متداول

تجربیات بیماران

آرزو، ۲۸ ساله: “وسواس من حول افکار ترس از آلوده کردن عزیزانم بود. بعد از لمس هر چیزی، تا ۱۰ بار دستم را می‌شستم تا مطمئن شوم که آنقدر تمیز است که به آنها آسیب نرسانم. این کار ساعت‌ها از روز من را می‌گرفت و پوست دستم زخم شده بود.”

کیانوش، ۳۵ ساله: “مدام این فکر به ذهنم هجوم می‌آورد که ماشینم را قفل نکرده‌ام و ممکن است دزدیده شود و باعث یک حادثه شود. گاهی اوقات 20 بار برمی‌گشتم تا چک کنم. حتی چندین بار به خاطر این وسواس، به محل کارم دیر می‌رسیدم.”

سپهر، ۲۲ ساله: “وسواس فکری من در مورد تقارن بود. اگر کتاب‌های روی میزم کاملاً در یک خط نبودند، احساس بدی به من دست می‌داد و نمی‌توانستم روی درس خواندن تمرکز کنم تا زمانی که آن‌ها را کاملاً مرتب کنم. این موضوع انجام تکالیفم را بسیار کند کرده بود.”

ترانه، ۳۱ ساله: “دائما افکار مزاحم و ترسناکی در مورد این که مبادا به طور ناخواسته به عزیزانم صدمه بزنم، ذهنم را درگیر می‌کرد. می‌دانستم که این افکار واقعی نیستند، اما آنقدر قوی بودند که باعث می‌شد از چاقو یا هر وسیله تیزی دوری کنم. این افکار مرا بسیار می‌ترساند و فکر می‌کردم آدم بدی هستم.”

جمع‌بندی

انواع اختلال وسواس (OCD) یک شرایط پیچیده با تظاهرات بسیار متنوع است. درک این که انواع وسواس‌ها فراتر از شستشو و چک کردن است، اولین قدم برای درک این اختلال می‌باشد. انواع وسواس در روانشناسی در دسته‌های اصلی چک کردن، آلودگیز، تقارن، افکار مزاحم و ذخیره کردن جای می‌گیرند، اما محتوای وسواس می‌تواند بی‌نهایت باشد.

 از منظر علمی، تمام انواع وسواس فکری و عملی ریشه در اختلال در مدارهای عصبی خاص مغز دارند. نکته امیدوارکننده این است که بدون توجه به اینکه شما کدام یک از انواع وسواس را تجربه می‌کنید، درمان یکپارچه و مؤثر مبتنی بر CBT و ERP برای همه آن‌ها پاسخگو است و می‌تواند منجر به بهبودی قابل توجهی در کیفیت زندگی شما شود.

منابع

Types of OCD