داروهای ضروری در زمان جنگ و بحران مجموعهای از داروهای پرکاربرد، داروهای اختصاصی بیماران و تجهیزات اولیه سلامت هستند که میتوانند هنگام اختلال در فعالیت داروخانهها، مراکز درمانی، حملونقل یا دسترسی به خدمات پزشکی به حفظ سلامت خانواده کمک کنند. آمادهسازی این اقلام به معنای خرید بیرویه دارو نیست؛ بلکه باید متناسب با شرایط اعضای خانواده، بیماریهای زمینهای و نیازهای احتمالی آنها انجام شود.
در زمان جنگ، زلزله، سیل، قطعی طولانیمدت برق یا سایر بحرانها ممکن است دسترسی به دارو و خدمات درمانی دشوار شود. به همین دلیل، داشتن یک جعبه دارویی منظم و ذخیره منطقی داروهای ضروری میتواند از بروز بسیاری از مشکلات قابل پیشگیری جلوگیری کند.
در ادامه با من همراه باشید تا با مهمترین داروها و تجهیزات موردنیاز در شرایط بحرانی، نحوه نگهداری آنها و نکات مهم مصرف آشنا شوید.
چرا باید در زمان جنگ و بحران ذخیره دارویی داشته باشیم؟
بحرانها ممکن است زنجیره تأمین دارو، فعالیت داروخانهها، دسترسی به پزشک و حتی امکان انتقال بیماران به مراکز درمانی را مختل کنند. در چنین شرایطی، تمام شدن داروی یک بیمار مبتلا به بیماری مزمن میتواند خطرناک باشد.
برای مثال، فرد مبتلا به دیابت که انسولین مصرف میکند، بیمار مبتلا به صرع که داروی ضدتشنج خود را بهطور منظم دریافت میکند یا فردی که برای کنترل بیماری قلبی به داروهای روزانه نیاز دارد، نباید بدون برنامه با کمبود دارو مواجه شود.
سازمان جهانی بهداشت نیز برای شرایط بشردوستانه و بحرانها، کیتهای استاندارد دارو و تجهیزات پزشکی طراحی کرده است. این کیتها بر اساس نیازهای درمانی جمعیت آسیبدیده و فهرست داروهای ضروری تنظیم میشوند؛ بنابراین آمادهسازی دارو در بحران باید هدفمند و مبتنی بر نیاز واقعی باشد.
منبع: سازمان جهانی بهداشت
فهرست داروهای ضروری در زمان جنگ و بحران
داروهای زیر میتوانند بخشی از جعبه دارویی خانگی باشند. انتخاب نهایی باید با توجه به سن، بیماریهای زمینهای، حساسیتهای دارویی و شرایط هر خانواده انجام شود.
۱. داروهای کنترل تب و درد
داروهای تببر و مسکن از پرکاربردترین اقلام جعبه دارویی خانگی هستند.
استامینوفن: برای کاهش تب و تسکین دردهای خفیف تا متوسط استفاده میشود.
ایبوپروفن: برای تسکین درد، تب و التهاب کاربرد دارد؛ اما برای همه افراد مناسب نیست. مبتلایان به زخم معده، بیماری کلیوی، برخی بیماریهای قلبی و افراد مصرفکننده داروهای خاص باید پیش از مصرف با پزشک یا داروساز مشورت کنند.
نکته مهم: مصرف بیش از مقدار مجاز استامینوفن میتواند به کبد آسیب جدی وارد کند. همچنین باید مراقب بود چند داروی ترکیبی حاوی استامینوفن بهطور همزمان مصرف نشوند.
۲. داروهای مشکلات گوارشی
اختلال در دسترسی به آب سالم، تغییر رژیم غذایی، استرس و شرایط غیربهداشتی ممکن است مشکلات گوارشی را افزایش دهد.
اقلام مفید این گروه عبارتاند از:
محلول خوراکی جبران آب و املاح (ORS): برای جبران آب و الکترولیتهای ازدسترفته در اسهال و کمآبی بدن.
داروهای ضداسید: برای تسکین کوتاهمدت سوزش معده و ترشکردن، در صورت مناسب بودن برای فرد.
داروهای ضدتهوع: فقط در صورت تجویز یا تأیید پزشک یا داروساز و متناسب با علت تهوع.
داروهای یبوست: در صورت نیاز و با توجه به شرایط فرد.
در زمان اسهال، مهمترین اقدام پیشگیری از کمآبی بدن استORS باید دقیقاً مطابق دستور روی بسته و با حجم مشخصشده آب سالم آماده شود. اضافه کردن شکر، نمک یا مواد دیگر به محلول آماده توصیه نمیشود.
در صورت وجود خون در مدفوع، تب بالا، درد شدید شکم، کاهش سطح هوشیاری یا نشانههای کمآبی شدید، مراجعه فوری به مرکز درمانی ضروری است.
۳. داروهای ضدحساسیت
در شرایط بحرانی، تماس با گردوغبار، دود، مواد شوینده، حشرات یا عوامل حساسیتزا ممکن است افزایش پیدا کند.
داروهای آنتیهیستامین مانند ستیریزین یا لوراتادین برای برخی علائم آلرژی، از جمله عطسه، آبریزش بینی و خارش کاربرد دارند.
نکته مهم: بعضی آنتیهیستامینها خوابآلودگی ایجاد میکنند. در شرایطی که فرد باید رانندگی کند، از تجهیزات استفاده کند یا مراقب کودکان باشد، این موضوع اهمیت زیادی دارد.
تورم زبان و گلو، دشواری تنفس یا افت فشار خون پس از تماس با عامل حساسیتزا میتواند نشانه آنافیلاکسی باشد و یک وضعیت اورژانسی محسوب میشود. آنتیهیستامین جایگزین درمان فوری آنافیلاکسی با اپینفرین نیست.
۴. داروهای سرماخوردگی و علائم تنفسی
در جعبه دارویی خانواده میتوان با توجه به نیاز افراد، داروهای تسکیندهنده علائم سرماخوردگی را در نظر گرفت؛ از جمله:
- محلول یا اسپری سالین بینی
- داروهای مناسب برای کاهش درد و تب
- داروهای تسکیندهنده سرفه، در صورت نیاز و با تأیید داروساز
مصرف داروهای ترکیبی سرماخوردگی باید با احتیاط انجام شود؛ زیرا ممکن است چند ماده مؤثره مشابه داشته باشند و مصرف همزمان آنها باعث دریافت بیش از حد یک دارو شود.
آنتیبیوتیکها برای درمان عفونتهای ویروسی مانند سرماخوردگی و آنفلوانزا مؤثر نیستند و نباید بدون تجویز پزشک مصرف شوند.
۵. داروهای موضعی و ضدعفونیکننده
در شرایط جنگ و بحران، احتمال بریدگی، خراشیدگی و آسیبهای سطحی وجود دارد. برای مراقبت اولیه از زخمهای کوچک میتوان اقلام زیر را در جعبه کمکهای اولیه قرار داد:
- محلول شستوشوی استریل یا سرم نرمال سالین
- محلول ضدعفونیکننده مناسب پوست
- گاز استریل
- چسب زخم در اندازههای مختلف
- پانسمان استریل
- باند و چسب پزشکی
- دستکش یکبارمصرف
زخم باید در صورت امکان با آب آشامیدنی سالم یا سرم شستوشوی استریل تمیز و با پانسمان مناسب پوشانده شود. ریختن الکل یا مواد ضدعفونیکننده قوی داخل زخم باز میتواند به بافت آسیب بزند.
زخمهای عمیق، خونریزی شدید، سوختگیهای وسیع، گازگرفتگی و زخمهای آلوده به خاک یا اجسام خارجی نیازمند ارزیابی پزشکی هستند. همچنین وضعیت واکسیناسیون کزاز باید بررسی شود.
۶. داروهای ضروری بیماران مبتلا به بیماریهای مزمن
این گروه از مهمترین اولویتهای ذخیره دارویی در زمان بحران هستند. داروهای موردنیاز این افراد باید بر اساس نسخه و برنامه درمانی خودشان تهیه شوند.
بیماران مبتلا به دیابت
- انسولین یا داروهای خوراکی تجویزشده
- سرنگ یا قلم تزریق و سوزن موردنیاز
- دستگاه اندازهگیری قند خون
- نوار تست و لانست
- منبع قند سریعالجذب برای درمان افت قند خون، طبق برنامه درمانی
انسولین و برخی تجهیزات دیابت به شرایط نگهداری مشخص نیاز دارند. یخزدگی یا قرار گرفتن در معرض گرمای زیاد میتواند کیفیت انسولین را تحت تأثیر قرار دهد. نگهداری آن باید مطابق دستور سازنده و راهنمای داروساز باشد.
بیماران مبتلا به فشارخون و بیماریهای قلبی
داروهای کنترل فشارخون، داروهای قلبی، داروهای ضدانعقاد یا ضدپلاکت و سایر داروهای تجویزشده باید به میزان کافی در دسترس باشند. قطع ناگهانی بعضی از این داروها میتواند خطرناک باشد.
بیماران مبتلا به آسم و بیماریهای تنفسی
- اسپری تسکیندهنده تجویزشده
- اسپری کنترلکننده روزانه
- محفظه نگهدارنده اسپری (اسپیسر)، در صورت نیاز
- داروهای نبولایزر و تجهیزات مربوط، در صورت تجویز
افراد مبتلا به آسم باید برنامه مکتوب کنترل بیماری خود را همراه داشته باشند و بدانند در صورت تشدید علائم چه اقدامی انجام دهند.
بیماران مبتلا به صرع
داروهای ضدتشنج باید بهصورت منظم و بدون قطع خودسرانه مصرف شوند. از دست رفتن چند نوبت دارو ممکن است خطر بروز تشنج را افزایش دهد.
بیماران مبتلا به بیماریهای تیروئید
افرادی که داروهای تیروئید مصرف میکنند، باید داروی تجویزشده خود را در اولویت ذخیره دارویی قرار دهند و از تغییر دوز یا قطع خودسرانه آن پرهیز کنند.
۷. داروها و اقلام ضروری برای کودکان
خانوادههایی که کودک دارند، باید جعبه دارویی خود را متناسب با سن و وزن کودک آماده کنند.
اقلام قابل بررسی عبارتاند از:
- استامینوفن مخصوص کودکان با شکل دارویی مناسب سن
- سرنگ مدرج خوراکی برای اندازهگیری دقیق دارو
- محلول ORS
- سرم یا قطره سالین بینی
- دماسنج
- داروهای اختصاصی کودک در صورت تجویز پزشک
مقدار مصرف داروهای کودکان معمولاً به وزن و سن آنها وابسته است. از دادن داروهای بزرگسالان به کودک یا استفاده از قاشق معمولی آشپزخانه برای اندازهگیری شربت خودداری کنید.
برای نوزادان، کودکان کمسن و کودکانی که بیماری زمینهای دارند، بهتر است فهرست داروهای مجاز و مقدار مصرف موردنیاز از قبل با پزشک مشخص شود.
۸. داروها و اقلام ضروری برای سالمندان
سالمندان ممکن است همزمان چند دارو مصرف کنند و به همین دلیل در زمان بحران بیشتر در معرض خطاهای دارویی قرار بگیرند.
برای این گروه بهتر است موارد زیر آماده باشد:
- فهرست کامل داروهای مصرفی و مقدار هرکدام
- نسخههای بهروز
- داروهای بیماریهای مزمن
- عینک و وسایل کمکشنوایی
- تجهیزات موردنیاز مانند دستگاه فشارخون یا قند خون، در صورت استفاده
بهتر است داروهای هر فرد در بستهبندی اصلی خود نگهداری شوند تا نام دارو، مقدار مصرف و تاریخ انقضا قابل مشاهده باشد.
چه مقدار دارو برای شرایط بحرانی ذخیره کنیم؟
یک راهکار عملی، آمادهسازی داروهای ضروری برای حداقل ۷۲ ساعت اختلال احتمالی در دسترسی به خدمات است؛ البته مقدار موردنیاز به نوع بحران، دسترسی به داروخانه و وضعیت سلامت خانواده بستگی دارد.
برای داروهای نسخهای و حیاتی، بهتر است با پزشک یا داروساز درباره امکان تهیه ذخیره منطقی و قانونی برای مدت طولانیتر مشورت شود.

چه داروهایی را نباید خودسرانه ذخیره یا مصرف کرد؟
داشتن دارو در خانه به معنای مجاز بودن مصرف خودسرانه آن نیست. برخی داروها ممکن است در صورت استفاده نادرست عوارض جدی ایجاد کنند.
آنتیبیوتیکها: ذخیره و مصرف خودسرانه آنتیبیوتیکهایی مانند آموکسیسیلین، آزیترومایسین یا سیپروفلوکساسین توصیه نمیشود. انتخاب آنتیبیوتیک به نوع عفونت، شرایط بیمار و ارزیابی پزشکی وابسته است.
داروهای آرامبخش و خوابآور: داروهایی مانند آلپرازولام، دیازپام و کلونازپام نباید برای کنترل اضطراب ناشی از بحران بهصورت خودسرانه مصرف شوند. این داروها ممکن است وابستگی، خوابآلودگی شدید و اختلال تنفسی ایجاد کنند؛ بهویژه اگر با الکل یا داروهای آرامبخش دیگر ترکیب شوند.
کورتونها: مصرف خودسرانه داروهایی مانند دگزامتازون و پردنیزولون میتواند عوارض جدی داشته باشد و برای همه بیماریها مناسب نیست.
داروهای تزریقی و سرمها: تزریق دارو یا استفاده از سرم بدون آموزش و تشخیص پزشکی میتواند خطر عفونت، واکنش حساسیتی و عوارض دیگر را افزایش دهد.
داروهای تاریخگذشته: از مصرف داروهای تاریخگذشته یا داروهایی که ظاهر، رنگ یا بوی آنها تغییر کرده است، خودداری کنید.
اصول نگهداری داروها در زمان جنگ و بحران
نگهداری صحیح دارو بهاندازه تهیه آن اهمیت دارد. شرایط نامناسب میتواند باعث کاهش اثربخشی یا تغییر کیفیت دارو شود.
- داروها را در بستهبندی اصلی و همراه با بروشور نگهداری کنید.
- آنها را در محیط خشک، خنک و دور از نور مستقیم خورشید قرار دهید؛ مگر اینکه دستور نگهداری دارو شرایط دیگری تعیین کرده باشد.
- داروها را دور از دسترس کودکان نگه دارید.
- داروهای نیازمند یخچال را مطابق دستور سازنده نگهداری کنید و برای قطع برق، از قبل درباره روش ایمن نگهداری با داروساز مشورت کنید.
- داروها را در کیف یا جعبه ضدآب قرار دهید تا در برابر رطوبت و آبگرفتگی محافظت شوند.
- تاریخ انقضای داروها را بهصورت دورهای بررسی کنید و داروهای مصرفشده یا تاریخگذشته را جایگزین کنید.
- فهرست داروها و نسخهها را علاوه بر تلفن همراه، بهصورت چاپی نیز نگهداری کنید.
چکلیست داروهای ضروری در زمان جنگ و بحران
برای آمادهسازی یک جعبه دارویی کاربردی، میتوان از فهرست زیر استفاده کرد:
- استامینوفن متناسب با اعضای خانواده
- داروی مسکن مناسب، در صورت نداشتن منع مصرف
- آنتیهیستامین مناسب
- محلول ORS
- سرم شستوشوی استریل
- محلول ضدعفونیکننده مناسب پوست
- گاز استریل و پانسمان
- چسب زخم و باند
- دستکش یکبارمصرف
- دماسنج
- سرنگ مدرج خوراکی برای کودکان
- داروهای نسخهای و روزانه اعضای خانواده
- داروهای اختصاصی بیماران دیابتی، قلبی، تنفسی یا مبتلا به صرع
- نسخهها و فهرست داروهای مصرفی
- اطلاعات حساسیتهای دارویی و بیماریهای زمینهای
این چکلیست یک راهنمای عمومی است و همه اقلام آن برای تمام خانوادهها ضروری نیستند.
پرسشهای متداول
۱. مهمترین داروهایی که باید در زمان جنگ در خانه داشته باشیم کداماند؟
داروهای ضروری بیماریهای زمینهای اعضای خانواده در اولویت قرار دارند. در کنار آنها، داروهای مناسب تب و درد، محلول ORS، داروهای ضدحساسیت متناسب با شرایط فرد و اقلام اولیه پانسمان میتوانند مفید باشند.
۲. آیا باید آنتیبیوتیک در جعبه دارویی بحران داشته باشیم؟
خیر. مصرف آنتیبیوتیک باید بر اساس تشخیص نوع عفونت و تجویز پزشک باشد. مصرف خودسرانه ممکن است باعث عوارض دارویی و افزایش مقاومت میکروبی شود.
۳. داروهای بیماران دیابتی را چگونه در بحران نگهداری کنیم؟
داروهای دیابت باید طبق دستور پزشک و شرایط نگهداری سازنده حفظ شوند. انسولین بهویژه به دمای مناسب حساس است و نباید یخ بزند یا در معرض گرمای زیاد قرار بگیرد. در صورت قطع برق، باید از داروساز درباره روش نگهداری ایمن سؤال کرد.
۴. داروهای ذخیرهشده را هر چند وقت یکبار بررسی کنیم؟
بهتر است هر سه تا شش ماه یکبار تاریخ انقضا، سلامت بستهبندی، مقدار دارو و تغییر نیازهای اعضای خانواده بررسی شود. هر داروی مصرفشده یا منقضیشده باید با داروی سالم و مناسب جایگزین شود.
۵. آیا ذخیره دارو برای چند ماه ضروری است؟
برای همه داروها و همه خانوادهها یک پاسخ ثابت وجود ندارد. بهتر است ابتدا ذخیره منطقی برای اختلال کوتاهمدت در دسترسی به خدمات آماده شود و برای داروهای حیاتی و نسخهای، درباره مقدار بیشتر با پزشک یا داروساز مشورت شود.
جمعبندی
آمادهسازی داروهای ضروری در زمان جنگ و بحران یکی از بخشهای مهم آمادگی خانوادگی است. در این شرایط، اولویت اصلی باید حفظ دسترسی به داروهای حیاتی بیماران، آمادهداشتن اقلام کمکهای اولیه، داروهای پرکاربرد متناسب با نیاز خانواده و رعایت اصول نگهداری ایمن باشد.
خرید بیرویه آنتیبیوتیکها، داروهای آرامبخش و داروهای تزریقی نهتنها ضروری نیست، بلکه میتواند سلامت افراد را به خطر بیندازد. یک جعبه دارویی کوچک، منظم و متناسب با نیاز واقعی خانواده، بسیار مفیدتر از انبارکردن داروهای متعدد و بدون برنامه است.
منابع علمی
- سازمان جهانی بهداشت – کیتهای سلامت و دارویی در شرایط اضطراری
- سازمان جهانی بهداشت – فهرست داروهای ضروری
صلیب سرخ بریتانیا – آمادهسازی کیت اضطراری و داروهای ضروری
صلیب سرخ بریتانیا – آمادهسازی کیت اضطراری و داروهای ضروری
دولت بریتانیا – راهنمای آمادگی در شرایط اضطراری
سازمان غذا و داروی آمریکا – نگهداری ایمن داروها پس از بلایای طبیعی
یونیسف – کیت دارویی و تجهیزات پزشکی برای شرایط اضطراری
سازمان جهانی بهداشت – راهنمای داروهای ضروری و کیت بینسازمانی سلامت اضطراری