آزمایش پرولاکتین یک تست خون ساده است که سطح هورمون پرولاکتین را در خون اندازهگیری میکند. این هورمون عمدتاً توسط غده هیپوفیز تولید میشود و نقش کلیدی در تولید شیر مادر دارد، اما سطوح غیرطبیعی آن میتواند نشاندهنده طیف وسیعی از شرایط سلامت در مردان و زنان باشد. در این مقاله، که بر اساس آخرین اطلاعات پزشکی گردآوری شده، به بررسی جامع آزمایش پرولاکتین، از دلایل انجام آن تا تفسیر نتایج میپردازیم.
آزمایش پرولاکتین چیست؟
آزمایش خون پرولاکتین (PRL) میزان هورمون پرولاکتین موجود در خون شما را اندازهگیری میکند. این هورمون در غده هیپوفیز شما ساخته میشود که درست زیر مغز قرار دارد. هنگامی که افراد باردار هستند یا تازه زایمان کردهاند، سطح پرولاکتین آنها افزایش مییابد تا بتوانند شیر مادر تولید کنند.
در کنار بررسی هورمونها، برخی شاخصهای دیگر آزمایش خون مانند ESR نیز برای ارزیابی وضعیت عمومی بدن، التهاب و برخی بیماریها درخواست میشوند. اما ممکن است حتی اگر باردار نباشید نیز سطح پرولاکتین بالا داشته باشید. هر کسی میتواند سطح پرولاکتین بالا داشته باشد.
پرولاکتین چیست و چگونه در بدن عمل میکند؟
پرولاکتین به بدن شما کمک میکند تا به درستی کار کند. از بسیاری از فعالیتها و فرآیندهایی که هر روز در بدن اتفاق میافتند، از جمله ایجاد رگهای خونی، پشتیبانی میکند. پرولاکتین به ویژه برای افراد باردار مهم است. این هورمون، شیرسازی و تولید شیر را ممکن میسازد.
پرولاکتین، غدد پستانی در سینه را به رشد و توسعه تشویق میکند. این هورمون بافت پستانی در غدد پستانی به نام آلوئولهای پستانی که شیر در آن تولید میشود را پرورش میدهد. پرولاکتین همچنین کمک میکند تا اطمینان حاصل شود که شیر مادر حاوی تمام مواد مغذی لازم برای نوزاد، از جمله لیپیدها برای انرژی، کازئین برای پروتئین و لاکتوز برای کربوهیدراتها است.
پرولاکتین به حفظ ذخیره شیر برای تغذیه نوزاد کمک میکند. وقتی نوزاد از سینه مادر تغذیه میکند، سطح این هورمون بالا میرود. اگر زایمان کردهاید اما تصمیم به شیردهی ندارید، پرولاکتین شما معمولاً در عرض ۲ هفته به سطح قبل از بارداریتان کاهش مییابد.
بهترین زمان آزمایش پرولاکتین
زمان چرخه قاعدگی میتواند بر سطح پرولاکتین خون تأثیر بگذارد، اما این تغییرات معمولاً در محدوده طبیعی و فیزیولوژیک قرار دارند. پرولاکتین، مانند هورمونهای LH و FSH، تحت تاثیر نوسانات هورمونی چرخه است. به طور کلی، سطح پرولاکتین در فاز فولیکولار اولیه (همان روزهای ابتدایی پریود تا حدود روز پنجم) در پایینترین مقدار خود است. سپس در حین تخمکگذاری (اواسط سیکل) و به ویژه در فاز لوتئال (پس از تخمکگذاری و قبل از پریود بعدی) به تدریج افزایش مییابد.
هترین زمان برای آزمایش پرولاکتین در زنان دارای قاعدگی منظم، اوایل پریود (روزهای ۲ تا ۵) است تا از تداخل با افزایش طبیعی اواخر چرخه جلوگیری شود. دلیل این توصیه، به حداقل رساندن تاثیر نوسانات طبیعی چرخه بر نتیجه آزمایش و ارائه یک خط پایه قابل اعتماد است. اگر فرد پریودهای منظمی ندارد، پزشک ممکن است آزمایش را در هر زمان درخواست کند، اما اغلب تاکید بر انجام آن در صبح و در حالت ناشتا و دور از استرس است، زیرا این عوامل تاثیر قویتری نسبت به روز سیکل دارند.
استرس جسمی یا روانی مرتبط با سندرم پیش از قاعدگی (PMS) یا دردهای قاعدگی (دیسمنوره) نیز میتواند به طور کاذب سطح پرولاکتین را بالا ببرد. بنابراین، اگر آزمایش در این شرایط انجام شود، ممکن است عددی بالاتر از حد واقعی گزارش گردد.
چرا سطح پرولاکتین شما بالا میرود؟
سطح پرولاکتین شما ممکن است در طول روز تغییر کند.بسیاری از فعالیتهای رایج مانند خوردن یک وعده غذایی یا ورزش میتوانند بر سطح پرولاکتین تأثیر بگذارند. موارد زیر نیز میتوانند موثر باشند:
- رابطه جنسی
- تحریک نوک پستان
- استرس فیزیکی
- آسیبها
- تشنج
سطوح طبیعی پرولاکتین
محدوده طبیعی پرولاکتین در خون شما عبارت است از:
- مرد: کمتر از ۲۰ نانوگرم در میلیلیتر (ng/mL)
- زن غیرباردار: کمتر از ۲۵ نانوگرم در میلیلیتر
- افراد باردار: ۸۰ تا ۴۰۰ نانوگرم در میلیلیتر
سطح بالای پرولاکتین
اگر مقدار پرولاکتین شما خارج از محدوده طبیعی باشد، به طور خودکار به معنای وجود مشکل نیست. گاهی اوقات سطح آن میتواند بالاتر باشد اگر خونگیری بلافاصله پس از غذا خوردن انجام شده باشد یا در زمان آزمایش استرس زیادی داشته باشید.
سطوح بالای پرولاکتین که هایپرپرولاکتینمی نیز نامیده میشود، میتواند باعث ناباروری در زنان و قاعدگی نامنظم شود. اگر سطح پرولاکتین شما بسیار بالا باشد ( تا ۱۰۰۰ برابر حد بالایی آنچه طبیعی در نظر گرفته میشود) میتواند نشانهای از این باشد که شما پرولاکتینوما دارید (یک تومور در غده هیپوفیز شما). این تومور سرطان نیست و معمولاً با دارو درمان میشود. در این مورد، پزشک ممکن است بخواهد شما یک MRI انجام دهید، که از امواج رادیویی برای ایجاد یک تصویر دقیق از مغز شما استفاده میکند. این تصویر نشان میدهد که آیا تودهای در نزدیکی غده هیپوفیز شما وجود دارد و اندازه آن چقدر است.
علل سطح بالای پرولاکتین
به طور معمول، مردان و زنان غیرباردار فقط مقادیر ناچیزی پرولاکتین در خون دارند. وقتی سطح بالایی دارید، این میتواند ناشی از موارد زیر باشد:
- پرولاکتینوما (یک تومور خوشخیم در غده هیپوفیز شما که بیش از حد پرولاکتین تولید میکند)
- بیماریهای موثر بر هیپوتالاموس (بخشی از مغز که غده هیپوفیز را کنترل میکند)
- آنورکسی (یک اختلال خوردن)
- داروهای مورد استفاده برای درمان افسردگی، روانپریشی، فشار خون بالا، حالت تهوع و استفراغ، مسکنهای حاوی مواد افیونی و قرصهای پیشگیری از بارداری
- آسیب یا تحریک قفسه سینه (به عنوان مثال، زخمها، زونا، یا حتی سینهبند بیش از حد تنگ)
- برخی شرایط سلامتی،از جمله بیماری کلیوی، کم کاری تیروئید یا زونا نیز میتوانند باعث سطوح بالای پرولاکتین شوند. اگر زونا روی قفسه سینه شما باشد، احتمال بیشتری دارد که باعث سطوح بالاتر پرولاکتین شود.
- همچنین بیماری کلیوی، نارسایی کبد و سندرم تخمدان پلیکیستیک (یک عدم تعادل هورمونی که تخمدانها را تحت تاثیر قرار میدهد) میتوانند بر توانایی بدن در دفع پرولاکتین تأثیر بگذارند.
علائم سطح بالای پرولاکتین
پزشک ممکن است زمانی که شما علائم زیر را گزارش میدهید، دستور آزمایش پرولاکتین دهد:
در بخشی از مقاله آمده است:
For those assigned female at birth: Irregular or no periods, Bone loss, Infertility, Breast milk discharge when you’re not pregnant or nursing, Tenderness in your breast, Menopausal symptoms such as hot flashes and vaginal dryness.
برای کسانی که در بدو تولد زن تعیین شدهاند: پریودهای نامنظم یا بدون پریود، از دست دادن تراکم استخوان، ناباروری، ترشح شیر از پستان زمانی که باردار یا شیرده نیستید، حساسیت در سینه شما و علائم یائسگی مانند گرگرفتگی و خشکی واژن.
و برای کسانی که در بدو تولد مرد تعیین شدهاند: کاهش میل جنسی، مشکل در نعوظ، حساسیت یا بزرگ شدن پستان و تولید شیر (بسیار نادر)
و برای هر دو جنس: سردردهای غیرقابل توضیح و مشکلات بینایی
سطح پایین پرولاکتین
اگر سطح پرولاکتین شما پایینتر از محدوده طبیعی باشد، میتواند به این معنی باشد که غده هیپوفیز شما یک یا چند هورمون را که به طور معمول تولید میکند، نمیسازد، که گاهی به دلیل آسیب به غده است. این به نام کمکاری هیپوفیز شناخته میشود. سطوح پایینتر پرولاکتین معمولاً نیازی به درمان پزشکی ندارند.
نتایج یک مطالعه نشان داد که سطح پرولاکتین کمتر از ۵ نانوگرم در میلیلیتر در زنان در سن باروری ممکن است خطر ابتلا به سندرم متابولیک را در یک زن افزایش دهد. سندرم متابولیک گروهی از شرایط پزشکی، از جمله فشار خون بالا و تریگلیسیرید بالای خون است که در مجموع خطر بیماری قلبی، سکته مغزی و دیابت را افزایش میدهد.
علل سطح پایین پرولاکتین
برای افرادی که باردار هستند یا به تازگی زایمان کردهاند، سطح پرولاکتین زیر ۸۰ نانوگرم در میلیلیتر میتواند توانایی آنها را برای شیردهی محدود کند. از آنجایی که سطح پرولاکتین شما به طور معمول در هنگام شیردهی پایین است، فقدان شیر مادر پس از زایمان، یکی از تنها علائم سطح پایین پرولاکتین است.
همچنین،داروهای خاصی میتوانند باعث سطوح پایین پرولاکتین شوند. آنها شامل موارد زیر هستند:
- دوپامین (اینتوروپین)، که به افراد در حالت شوک داده میشود
- لوودوپا (برای بیماری پارکینسون)
- مشتقات آلکالوئیدهای ارگوت (برای سردردهای شدید)
پزشک ممکن است داروهای خاصی را برای کمک به سطح پایین پرولاکتین توصیه کند، اما درمان در این موارد معمولاً لازم نیست.
درمان پرولاکتین بالا
درمان شما بستگی به تشخیص دارد. اگر مشخص شود که یک پرولاکتینوم کوچک است یا علتی یافت نمیشود، پزشک ممکن است اصلاً درمانی را توصیه نکند.
در برخی موارد، پزشک ممکن است دارو برای کاهش سطح پرولاکتین تجویز کند. اگر پرولاکتینوما دارید، هدف استفاده از دارو برای کاهش اندازه تومور و کاهش مقدار پرولاکتین است.
چند مرحله وجود دارد که میتوانید برای کمک به کاهش سطح پرولاکتین خود بردارید:
- به دنبال راههایی برای کاهش استرس باشید، مانند مدیتیشن.
- لباسهایی که در سرتاسر قفسه سینه بسیار تنگ هستند نپوشید.
- پزشک ممکن است ویتامین B6 با دوز بالا را توصیه کند. ویتامین E نیز در برخی از بیماران پرولاکتین را کاهش داده است.
سوالات متداول
آزمایش پرولاکتین برای چیست؟
برای اندازهگیری مقدار هورمون پرولاکتین در خون. این آزمایش به تشخیص علل قاعدگی نامنظم، ناباروری، ترشح شیر از پستان در غیر دوران شیردهی، سردردهای بیدلیل و مشکلات جنسی کمک میکند.
علائم سطح بالای پرولاکتین در زنان چیست؟
شایعترین علائم شامل اختلالات قاعدگی (از بین رفتن یا نامنظم شدن پریود)، ترشح شیر از سینه (گالاکتوره)، کاهش میل جنسی، گرگرفتگی و خشکی واژن است.
اگر پرولاکتین بالا باشد چه اتفاقی میافتد؟
سطح بالا میتواند باعث ناباروری و پوکی استخوان شود. اگر میزان آن بسیار بالا باشد (صدها برابر حد طبیعی)، ممکن است نشانه یک تومور خوشخیم هیپوفیز به نام «پرولاکتینوما» باشد که معمولاً با دارو به خوبی کنترل میشود.
برای آزمایش پرولاکتین نیاز به ناشتا بودن است؟
معمولاً بله. پزشک اغلب توصیه میکند که این آزمایش صبح و در حالت ناشتا (معمولاً ۸-۱۲ ساعت غذا نخوردن) انجام شود، زیرا خوردن غذا و استرس میتوانند بر نتیجه موقتاً تاثیر بگذارند. بهترین زمان آزمایش، ۲-۳ ساعت پس از بیدار شدن از خواب است.
تجربه بیماران
نسرین، ۳۱ ساله: حدود یک سال بود پریودهایم خیلی نامنظم و گاهی قطع شده بود. از طرفی احساس میکردم سینههام کمی ترشح شیری رنگ داره، درحالی که اصلاً بچهای نداشتم. خیلی نگران شدم. پزشک آزمایش پرولاکتین نوشت. نتیجه بالا بود و بعد از MRI متوجه شدم یک میکروپرولاکتینوما دارم. الان با قرص درمان میشم و تقریباً همه چیز به حالت عادی برگشته.
فاطمه، ۲۸ ساله: برای باردار شدن مشکل داشتم. پزشک زنان بعد از بررسیهای اولیه، آزمایشهای هورمونی از جمله پرولاکتین رو درخواست کرد. معلوم شد پرولاکتینم خیلی بالاست. با خودم فکر میکردم من که شیرده نیستم، چرا؟ خوشبختانه با مصرف یک نوع قرص ساده، سطح هورمون نرمال شد و بعد از چند ماه تونستم باردار بشم.
مهدی، ۳۵ ساله: سردردهای عجیب و غریب و مشکل در دید محیطی (دید جانبی) داشتم. متخصص مغز و اعصاب برایم MRI نوشت که یک تومور کوچک در هیپوفیز گزارش شد. بعد آزمایش خون دادم و پرولاکتینم بسیار بالا بود. تشخیص پرولاکتینوما داده شد. از اینکه سرطان نبود خیلی خوشحال شدم. الان تحت نظر هستم و با دارو کنترلش میکنم.
جمعبندی
آزمایش پرولاکتین یک ابزار تشخیصی ارزشمند در غدد و زنانوزایمان است که به راحتی با یک نمونه خون انجام میشود.تفسیر نتایج آن باید حتماً توسط پزشک و با توجه به شرایط فرد (مانند مصرف داروها، استرس، ساعت روز آزمایش و علائم بالینی) صورت گیرد. هایپرپرولاکتینمی (سطح بالا) شایعتر است و علل متنوعی از جمله تومورهای خوشخیم هیپوفیز، کمکاری تیروئید و مصرف برخی داروها دارد.
خبر خوب این است که بسیاری از موارد، به ویژه پرولاکتینوما، به خوبی به درمان دارویی پاسخ میدهند و عوارضی مانند ناباروری و اختلالات قاعدگی اغلب قابل برگشت هستند. سطح پایین پرولاکتین نادرتر است و معمولاً نیاز به درمان خاصی ندارد، مگر در مواردی که بر شیردهی تأثیر بگذارد. به طور کلی، آگاهی از عملکرد این هورمون و پیگیری به موقع علائم غیرعادی، میتواند از عوارض طولانیمدت مانند پوکی استخوان جلوگیری کند و کیفیت زندگی را بهبود بخشد.
منبع
