دستگاه CPM چیست؟ 4 کاربرد، نحوه استفاده، مزایا و عوارض

دستگاه CPM چیست؟

دستگاه CPM یا Continuous Passive Motion وسیله‌ای توان‌بخشی است که مفصل را به‌صورت آهسته، کنترل‌شده و غیرفعال حرکت می‌دهد؛ یعنی حرکت مفصل توسط دستگاه انجام می‌شود و بیمار مجبور نیست خودش عضلات را فعال کند. این دستگاه بیشتر در توان‌بخشی برخی جراحی‌های مفصل، به‌خصوص زانو، استفاده شده است.

بعد از جراحی مفصل، یکی از نگرانی‌های مهم بیماران، بازگشت حرکت طبیعی مفصل است. درد، تورم، ضعف عضلات و ترس از حرکت می‌توانند باعث شوند بیمار در روزهای اول نتواند مفصل را به اندازه کافی حرکت دهد. به همین دلیل روش‌ها و تجهیزات مختلفی برای کمک به توان‌بخشی پس از جراحی مورد استفاده قرار می‌گیرند که یکی از شناخته‌شده‌ترین آن‌ها دستگاه CPM است.

دستگاه CPM با حرکت دادن مداوم و کنترل‌شده مفصل، امکان ایجاد حرکت غیرفعال را فراهم می‌کند. در مدل مخصوص زانو، بیمار پای خود را روی دستگاه قرار می‌دهد و دستگاه زانو را در محدوده‌ای که پزشک یا فیزیوتراپیست تعیین کرده، به‌آرامی خم و صاف می‌کند.

اما آیا دستگاه CPM واقعاً باعث بهبود سریع‌تر زانو می‌شود؟ آیا استفاده از آن بعد از تعویض مفصل زانو ضروری است؟ چند ساعت باید از دستگاه استفاده کرد و آیا CPM می‌تواند جایگزین فیزیوتراپی شود؟

نکته مهم این است که با وجود استفاده گسترده از CPM در گذشته، مطالعات جدید نشان می‌دهند که استفاده روتین از آن برای همه بیماران، به‌خصوص بعد از تعویض کامل مفصل زانو، مزیت مشخصی نسبت به توان‌بخشی استاندارد ندارد.

در ادامه با من همراه باشید تا دستگاه CPM، نحوه عملکرد، کاربردها، مزایا، محدودیت‌ها، عوارض و جدیدترین نتایج مطالعات علمی درباره آن را بررسی کنیم.

دستگاه CPM چیست؟

CPM مخفف Continuous Passive Motion و به معنی حرکت مداوم غیرفعال است.

دستگاه CPM برای حرکت دادن یک مفصل بدون نیاز به فعالیت ارادی بیمار طراحی شده است. در واقع دستگاه، مفصل را در یک دامنه مشخص به‌آرامی حرکت می‌دهد.

برای مثال در دستگاه CPM زانو، ران و ساق پا روی قسمت‌های مخصوص قرار می‌گیرند و دستگاه زانو را به‌صورت تکراری خم و صاف می‌کند.

حرکت دستگاه می‌تواند بر اساس شرایط بیمار تنظیم شود و معمولاً مواردی مانند دامنه حرکت، سرعت حرکت و مدت استفاده توسط متخصص تعیین می‌شوند.

دستگاه CPM چگونه کار می‌کند؟

در استفاده از CPM، بیمار معمولاً در وضعیت مناسبی قرار می‌گیرد و اندام موردنظر روی دستگاه ثابت می‌شود.

سپس دستگاه مفصل را به‌آرامی حرکت می‌دهد.

در دستگاه CPM زانو، این حرکت معمولاً شامل:

•  خم کردن تدریجی زانو
•  باز کردن تدریجی زانو
•  تکرار حرکت در دامنه مشخص

نکته مهم این است که حرکت توسط دستگاه انجام می‌شود و بیمار شما لازم نیست برای ایجاد حرکت، عضلات خود را به‌طور فعال منقبض کند.البته میزان خم و باز شدن زانو نباید خودسرانه تعیین شود و تنظیمات دستگاه باید با توجه به نوع جراحی و شرایط بیمار انجام شود.

دستگاه CPM برای چه کسانی استفاده می‌شود؟

دستگاهCPM ممکن است در برخی شرایط پس از جراحی یا آسیب مفصل مورد استفاده قرار گیرد.

از جمله:

– برخی جراحی‌های زانو

دستگاه CPM ممکن است در برخی برنامه های توانبخشی پس از جراحی زانومورد استفاده قرارگیرد. برای آشنایی بیشتر با این جراح، مقاله پروتز زانو را بخوانید.

– برخی جراحی‌های ترمیم غضروف

– بعضی شرایط همراه با محدودیت حرکت مفصل

– بعضی برنامه‌های توان‌بخشی پس از جراحی‌های ارتوپدی

با این حال، CPM برای همه بیماران ضروری نیست.

امروزه تصمیم درباره استفاده از آن بیشتر بر اساس نوع جراحی، وضعیت بیمار، میزان محدودیت حرکتی و برنامه توان‌بخشی گرفته می‌شود.

دستگاه CPM بعد از عمل زانو چه کاربردی دارد؟

یکی از شناخته‌شده‌ترین کاربردهای CPM، استفاده از آن پس از جراحی‌های زانو است.

در گذشته تصور می‌شد حرکت مداوم غیرفعال می‌تواند به جلوگیری از خشکی زانو و بازگشت سریع‌تر دامنه حرکتی کمک کند. اما مطالعات جدیدتر نشان داده‌اند که این مزیت برای همه بیماران قطعی نیست. به‌خصوص بعد از تعویض کامل مفصل زانو (TKA)، شواهد موجود از استفاده روتین CPM حمایت نمی‌کنند.

نتایج تحقیقات علمی بر کاربرد و کارایی دستگاه CPM

در سال ۲۰۱۹ یک مرور سیستماتیک و متاآنالیز، ۱۶ کارآزمایی شامل ۱۲۲۴ بیمار را بررسی کرد تا مشخص شود CPM بعد از تعویض کامل مفصل زانو چه تأثیری بر نتایج درمان دارد.

نتایج نشان داد CPM در بیشتر شاخص‌های دامنه حرکتی و عملکردی، بهبود قابل‌توجهی ایجاد نکرد. پژوهشگران همچنین کاهش مشخصی در مدت بستری یا عوارض جانبی با استفاده از CPM پیدا نکردند.

در نهایت، محققان نتیجه گرفتند که شواهد موجود برای استفاده روتین از CPM بعد از تعویض کامل مفصل زانو کافی نیست.

منبع

مطالعه سال ۲۰۲۱ روی ۸۴۱ بیمار

در سال ۲۰۲۱، پژوهشگران یک مرور سیستماتیک و متاآنالیز دیگر انجام دادند که شامل ۱۰ کارآزمایی تصادفی‌شده و ۸۴۱ بیمار بود. در این مطالعه، CPM با عدم استفاده از CPM پس از تعویض کامل مفصل زانو مقایسه شد.

نتایج نشان داد در بیشتر پیامدهای بررسی‌شده، تفاوت قابل‌توجهی بین دو گروه وجود نداشت. فقط در برخی اندازه‌گیری‌های مربوط به باز شدن زانو در بعضی زمان‌های پیگیری، تفاوت‌های کوچکی مشاهده شد.

نتیجه نهایی پژوهشگران این بود که نقش CPM پس از تعویض کامل زانو محدود است و شواهد کافی برای استفاده از آن به‌عنوان مراقبت روتین وجود ندارد.

منبع 

مطالعه سال ۲۰۲۴؛ CPM در مقایسه با فیزیوتراپی

یکی از مطالعات مهم‌تر در سال ۲۰۲۴، یک مرور سیستماتیک و متاآنالیز بود که ۶ مطالعه با مجموع ۵۵۷ بیمار را بررسی کرد. پژوهشگران CPM همراه با فیزیوتراپی را با فیزیوتراپی به‌تنهایی مقایسه کردند.

نتایج نشان داد:

– خم شدن غیرفعال زانو تفاوت قابل‌توجهی نداشت.

– باز شدن غیرفعال زانو در پیگیری طولانی‌مدت تفاوت قابل‌توجهی نداشت.

– رضایت بیماران به شکل معناداری بهتر نشد.

– استفاده از CPM با هزینه درمان و مراقبت بیشتر همراه بود.

بنابراین محققان نتیجه گرفتند که اضافه کردن CPM به فیزیوتراپی، بهبود قابل‌توجهی در دامنه حرکتی زانو یا رضایت بیمار ایجاد نکرد.

منبع

جدیدترین مطالعه سال ۲۰۲۶ درباره دستگاه CPM

در سال ۲۰۲۶ یک مرور سیستماتیک و متاآنالیز جدید، ۷ کارآزمایی تصادفی‌شده شامل ۵۰۱ بیمار را بررسی کرد.

این مطالعه CPM را با حرکت فعال مداوم (CAM) پس از تعویض کامل مفصل زانو مقایسه کرد.

نتایج نشان داد حرکت فعال در مقایسه با CPM در بعضی شاخص‌های درد و عملکرد، نتایج بهتری داشت. برای مثال، در برخی آزمون‌های عملکردی مانند نشستن و برخاستن و Timed Up and Go برتری حرکت فعال مشاهده شد.

با این حال، بین دو روش در دامنه حرکتی فعال و غیرفعال زانو تفاوت معناداری مشاهده نشد. پژوهشگران در عین حال تأکید کردند که تفاوت بین پروتکل مطالعات و روش‌های ارزیابی باعث می‌شود نتایج با احتیاط تفسیر شوند.

منبع

آیا دستگاه CPM بعد از تعویض زانو ضروری است؟

خیر، برای همه بیماران ضروری نیست. شواهد فعلی نشان نمی‌دهند که CPM باید به‌صورت روتین برای تمام افرادی که تعویض کامل مفصل زانو انجام داده‌اند استفاده شود.

راهنمای بالینی سال ۲۰۲۶ برای فیزیوتراپی پس از تعویض کامل زانو نیز توصیه می‌کند که فیزیوتراپیست‌ها در بیمارانی که تعویض اولیه و بدون عارضه زانو داشته‌اند، از CPM به‌صورت روتین استفاده نکنند؛ این توصیه بر پایه شواهد با کیفیت بالا و قدرت توصیه قوی است.

منبع

آیا  کاربرد دستگاه CPM کاملاً بی‌فایده است؟

خیر. این نکته بسیار مهم است که نتیجه مطالعات را بیش از حد ساده نکنیم.

مطالعات بیشتر می‌گویند که استفاده روتین CPM برای همه بیماران ضرورت ندارد اما ممکن است در برخی بیماران با شرایط خاص، پزشک یا فیزیوتراپیست استفاده از CPM را مناسب بداند.

بنابراین اینکه یک بیمار به CPM نیاز دارد یا نه، باید بر اساس نوع جراحی و شرایط فردی او مشخص شود.

مزایای احتمالی دستگاه CPM

از مزایای احتمالی دستگاهCPM می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• امکان حرکت دادن مفصل بدون فعالیت شدید عضلات
• ایجاد حرکت کنترل‌شده مفصل
• تنظیم دامنه حرکت
• ایجاد حرکت تکراری و قابل کنترل
• امکان استفاده در بعضی مراحل ابتدایی توان‌بخشی

با این حال، این موارد نباید به‌عنوان اثبات برتری CPM نسبت به فیزیوتراپی استاندارد تفسیر شوند.

آیا دستگاه CPM جایگزین فیزیوتراپی است؟

خیر. CPM فقط حرکت غیرفعال ایجاد می‌کند، درحالی‌که فیزیوتراپی می‌تواند شامل موارد بسیار بیشتری باشد:

• تقویت عضلات
• تمرینات فعال دامنه حرکتی
• تمرین تعادل
• تمرین راه رفتن
• تمرینات عملکردی
• تمرینات عصبی‌عضلانی
• آموزش انجام صحیح فعالیت‌های روزمره

به همین دلیل، حتی اگر CPM برای بیمار تجویز شود، نباید آن را جایگزین برنامه کامل توان‌بخشی دانست.

نحوه استفاده از دستگاه CPM

نحوه استفاده از CPM به نوع دستگاه و نوع جراحی شما بستگی دارد.

در مدل‌های مربوط به زانو، بیمار معمولاً به پشت قرار می‌گیرد و پا روی قسمت مخصوص دستگاه قرار داده می‌شود. سپس دستگاه زانو را در محدوده مشخصی به‌آرامی خم و صاف می‌کند.

متخصص ممکن است موارد زیر را تنظیم کند:

•  زاویه شروع حرکت
•  حداکثر میزان خم شدن
•  میزان باز شدن زانو
• سرعت حرکت
•  مدت استفاده

شما نباید این تنظیمات را بدون هماهنگی با پزشک یا فیزیوتراپیست تغییر دهید.

روزی چند ساعت باید از دستگاه CPM استفاده کرد؟

برای این سؤال یک پاسخ یکسان برای همه بیماران وجود ندارد. مدت استفاده می‌تواند به موارد زیر بستگی داشته باشد:

• نوع جراحی
• وضعیت مفصل
• میزان محدودیت حرکتی
• درد و تورم
• شرایط عمومی بیمار
• نظر جراح و فیزیوتراپیست

مدت و دفعات استفاده باید توسط تیم درمان تعیین شود.

آیا دستگاه CPM درد دارد؟

حرکت دستگاه ممکن است در بعضی بیماران با احساس کشش یا ناراحتی خفیف همراه باشد. اما درد شدید، افزایش واضح درد یا ایجاد علائم جدید نباید نادیده گرفته شود.

اگر هنگام استفاده از CPM درد قابل‌توجه، بی‌حسی، فشار غیرطبیعی یا تورم شدید ایجاد شد، بهتر است استفاده از دستگاه را متوقف و وضعیت خود را با پزشک یا فیزیوتراپیست بررسی کنید.

عوارض احتمالی دستگاه CPM چیست؟

CPM یک وسیله غیرتهاجمی است، اما استفاده نادرست از آن می‌تواند باعث ناراحتی شود. برخی مشکلات احتمالی عبارت‌اند از:

• فشار روی اندام
• تحریک پوست در محل تماس با دستگاه
• درد یا افزایش ناراحتی در صورت تنظیم نامناسب
• ناراحتی ناشی از قرارگیری نامناسب پا
• محدود شدن فعالیت بیمار هنگام استفاده

در نتیجه، تنظیم درست دستگاه اهمیت زیادی دارد.

چه زمانی هنگام استفاده از CPM باید به پزشک مراجعه کرد؟

اگر هنگام استفاده از دستگاه موارد زیر ایجاد شد، بهتر است با پزشک یا فیزیوتراپیست تماس بگیرید:

•  درد شدید یا غیرعادی
•  تورم ناگهانی یا شدید
•  بی‌حسی یا گزگز جدید
•  تغییر رنگ قابل‌توجه اندام
•  فشار شدید روی محل جراحی
•  خونریزی یا باز شدن زخم
•  حرکت غیرطبیعی مفصل

آیا استفاده از CPM در خانه امکان‌پذیر است؟

بله. بعضی مدل‌های CPM برای استفاده در منزل طراحی شده‌اند و ممکن است پزشک برای برخی بیماران استفاده از آن‌ها را تجویز کند. اما استفاده خانگی به معنی تنظیم خودسرانه دستگاه نیست.

بیمار باید بداند:

• دستگاه در چه زاویه‌ای تنظیم شود؟
•  چند دقیقه یا ساعت استفاده شود؟
• چند بار در روز استفاده شود؟
• چه میزان خم شدن مجاز است؟
• در صورت درد یا تورم چه کاری انجام دهد؟

این مورد باید قبل از استفاده در منزل توسط تیم درمان مشخص شوند.

تجربه بیماران از استفاده از دستگاه CPM

مهتاب، ۵۸ ساله

بعد از عمل زانو، در روزهای اول خم کردن زانو برایم خیلی سخت بود. پزشکم در کنار فیزیوتراپی، استفاده از CPM را هم برایم در نظر گرفت. دستگاه زانویم را آرام حرکت می‌داد و احساس می‌کردم مفصل بدون اینکه مجبور باشم خودم حرکت زیادی انجام بدهم، در حال حرکت است. بعداً فهمیدم که CPM به‌تنهایی کافی نیست و تمرین‌های فیزیوتراپی هم برای برگشت قدرت و عملکرد زانو ضروری هستند.

علی، ۶۴ ساله

در ابتدای استفاده از دستگاه کمی احساس کشش و ناراحتی داشتم. فیزیوتراپیستم دستگاه را بررسی کرد و تنظیمات آن را متناسب با شرایط زانویم تغییر داد. بعد از آن استفاده از CPM برایم راحت‌تر شد. چیزی که برایم مهم بود این بود که فهمیدم نباید خودم زاویه دستگاه را بیشتر کنم تا زانو سریع‌تر خم شود.

سوگل، ۵۲ ساله

اوایل فکر می‌کردم CPM قرار است به‌تنهایی باعث شود زانویم سریع خوب شود. اما بعد از چند جلسه متوجه شدم که دستگاه فقط بخشی از برنامه درمانی است. برای اینکه دوباره بتوانم راحت راه بروم، باید تمرین‌های فعال و تقویت عضلات را هم انجام می‌دادم. برای من CPM بیشتر یک ابزار کمکی بود.

 دستگاه CPM  بهتر است یا فیزیوتراپی؟

نمی‌توان برای همه بیماران یک پاسخ یکسان ارائه کرد. CPM یک حرکت غیرفعال ایجاد می‌کند، در حالی که فیزیوتراپی شامل مجموعه‌ای از تمرینات فعال و عملکردی است.

شواهد جدید، به‌خصوص در تعویض کامل زانو، نشان می‌دهند که CPM نباید به‌عنوان جایگزین فیزیوتراپی در نظر گرفته شود.

در متاآنالیز سال ۲۰۲۴ که ۶ مطالعه و ۵۵۷ بیمار را بررسی کرد، اضافه کردن CPM به فیزیوتراپی نتوانست بهبود معناداری در دامنه حرکتی یا رضایت بیمار ایجاد کند. از طرف دیگر، متاآنالیز سال ۲۰۲۶ شامل ۷ کارآزمایی و ۵۰۱ بیمار نشان داد حرکت فعال در برخی شاخص‌های درد و عملکرد نسبت به CPM نتایج بهتری دارد، هرچند در دامنه حرکتی تفاوت معناداری دیده نشد.

بنابراین در بیشتر بیماران، فیزیوتراپی فعال و برنامه توان‌بخشی هدفمند اهمیت اساسی دارند.

سؤالات متداول

جمع‌بندی

دستگاه CPM وسیله‌ای برای حرکت دادن غیرفعال و کنترل‌شده مفصل است که بیشتر در توان‌بخشی برخی جراحی‌های مفصل، به‌خصوص زانو، استفاده شده است.

اگرچه این دستگاه می‌تواند در شرایط خاص به‌عنوان یک ابزار کمکی مورد استفاده قرار گیرد، شواهد علمی فعلی از استفاده روتین آن برای همه بیماران، به‌ویژه پس از تعویض کامل مفصل زانو، حمایت نمی‌کنند. مطالعات سال‌های ۲۰۱۹، ۲۰۲۱ و ۲۰۲۴ و همچنین شواهد جدیدتر سال ۲۰۲۶، در مجموع نشان می‌دهند که CPM برتری واضحی نسبت به توان‌بخشی استاندارد در بیشتر پیامدهای مهم ندارد.

بنابراین CPM را بهتر است یک ابزار کمکی و انتخابی دانست، نه جایگزین فیزیوتراپی. استفاده از آن باید با توجه به نوع جراحی، وضعیت مفصل و نظر پزشک یا فیزیوتراپیست انجام شود.

منابع علمی

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30831093/

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33605578/

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38218933/

https://link.springer.com/article/10.1007/s43465-025-01681-2

https://academic.oup.com/ptj/article/106/7/pzag058/8742282

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26314993/