آفت دهان نوزاد چیست و چگونه درمان می شود؟

وقتی مادری داخل دهان نوزاد خود یک لکه سفید یا زخم کوچک می‌بیند، معمولاً اولین نگرانی این است که آیا این یک مشکل ساده و گذراست یا نشانه بیماری خطرناک؟ پاسخ علمی کوتاه این است: در اغلب موارد، ضایعاتی که شبیه آفت دهان نوزاد دیده می‌شوند خطرناک نیستند، اما در نوزادان موضوع کمی پیچیده‌تر از بزرگسالان است. زیرا هر زخم دهانی در این سن لزوماً «آفت» محسوب نمی‌شود و ممکن است ناشی از تحریک، عفونت قارچی یا مشکلات تغذیه‌ای باشد. در واقع اگر این سؤال مطرح شود که آفت دهان چیست، باید گفت آفت یک زخم التهابی کوچک و غیرعفونی روی مخاط دهان است. بنابراین شناخت علائم و تمایز آن‌ها برای والدین اهمیت زیادی دارد.

تفاوت آفت دهان نوزاد با آفت دهان در کودکان و بزرگسالان چیست؟

در پزشکی، آفت در واقع همان استوماتیت آفتی (Aphthous ulcer) است؛ زخم سطحی دردناکی که در مخاط نرم دهان ایجاد می‌شود. اما در نوزادان زیر یک سال، آفت کمتر از کودکان بزرگ‌تر دیده می‌شود. دلیل آن این است که آفت معمولاً با پاسخ ایمنی و برخی محرک‌ها مانند استرس، آسیب مکانیکی یا کمبودهای تغذیه‌ای مرتبط است؛ عواملی که در سنین بالاتر شایع‌تر هستند و همین عوامل می‌توانند به عنوان علت آفت مکرر دهان در بزرگسالان نیز مطرح باشند. در نوزادان، ضایعاتی که والدین «آفت» می‌نامند اغلب یکی از این موارد است:

• زخم ناشی از مکیدن شدید پستانک یا شیشه شیر
• تحریک مخاط دهان توسط سرشیشه نامناسب
• عفونت قارچی دهان (برفک دهانی)
• خشکی مخاط دهان
• حساسیت به مواد شوینده باقی‌مانده روی شیشه شیر

به همین علت پزشکان تأکید می‌کنند هر لکه سفید داخل دهان نوزاد را نباید فوراً آفت تلقی کرد.

نشانه‌ها و علائم آفت دهان در نوزادان چیست؟

اگر ضایعه‌ی ایجاد شده در دهان نوزاد ماهیت آفتی داشته باشد، معمولاً ویژگی‌های زیر را دارد:

• زخم گرد یا بیضی کوچک
• مرکز سفید یا زرد کم‌رنگ
• حاشیه قرمز التهابی
• درد هنگام شیر خوردن
• بی‌قراری نوزاد هنگام مکیدن

مهم‌ترین نشانه‌ای که عموماً والدین در این رابطه گزارش می‌کنند این است که نوزاد ناگهان شیر خوردن را نیمه‌کاره رها می‌کند و گریه می‌کند، اما گرسنه است. این رفتار معمولاً به دلیل درد تماس شیر با زخم است.

چه تفاوتی میان آفت دهان نوزاد و برفک دهانی وجود دارد؟

یکی از شایع‌ترین اشتباهات والدین این است که هر لکه سفید داخل دهان نوزاد را آفت تصور می‌کنند، در حالی که در بسیاری از موارد، آنچه دیده می‌شود در واقع برفک دهانی است. برفک دهان یک عفونت قارچی شایع در نوزادان است که معمولاً توسط قارچ Candida albicans ایجاد می‌شود و شیوع آن در این سنین بسیار بیشتر از آفت است.

از نظر ظاهری، آفت یک زخم فرورفته و سطحی است که معمولاً مرکز آن سفید یا زرد کم‌رنگ بوده و اطراف آن را یک حاشیه قرمز التهابی احاطه کرده است. در مقابل، برفک به صورت لایه‌ای سفید، شبیه شیر دلمه‌شده، روی سطح زبان، لثه‌ها یا داخل گونه‌ها دیده می‌شود و برجسته به نظر می‌رسد، نه فرورفته.

ضایعه آفتی قابل پاک کردن نیست، زیرا در واقع بخشی از مخاط تخریب شده است. اما در برفک، این لایه سفید تا حدی با گاز استریل مرطوب قابل برداشتن است؛ هرچند ممکن است زیر آن مخاط کمی قرمز یا تحریک‌شده دیده شود.

از نظر شدت درد، آفت معمولاً دردناک‌تر است و هنگام مکیدن شیر باعث بی‌قراری شدید نوزاد می‌شود. برفک هم می‌تواند ایجاد ناراحتی کند، اما درد آن معمولاً کمتر از آفت است و بیشتر به صورت احساس سوزش یا ناراحتی خفیف بروز می‌کند.

از نظر گستردگی ضایعه نیز تفاوت قابل توجهی وجود دارد. آفت اغلب به صورت یک یا چند زخم محدود ظاهر می‌شود، در حالی که برفک معمولاً سطح وسیع‌تری از دهان، از جمله زبان، کام و مخاط گونه‌ها را درگیر می‌کند.

در نهایت، مهم‌ترین تفاوت به عامل ایجادکننده مربوط می‌شود. آفت یک ضایعه التهابی غیرعفونی است که به پاسخ ایمنی و عوامل تحریک‌کننده مرتبط است، اما برفک یک عفونت قارچی است و نیاز به درمان ضدقارچ دارد.

شناخت این تفاوت‌ها به والدین کمک می‌کند تا از درمان‌های اشتباه خودداری کرده و در صورت نیاز، به‌موقع به پزشک مراجعه کنند.

علت ایجاد آفت دهان در نوزادان چیست؟

از جمله عوامل مهمی که نقش قابل‌توجهی در ایجاد آفت دهان در نوزادان دارند می‌توان موارد زیر را نام برد:

عوامل موضعی

• تماس مکرر سرشیشه سفت با مخاط دهان
• گاز گرفتن نوک سینه مادر
• آسیب هنگام تمیز کردن دهان

عوامل تغذیه‌ای

• کمبود آهن
• کمبود ویتامین B12
• کمبود اسیدفولیک (از طریق شیر مادر)

عوامل ایمنی

• ضعف سیستم ایمنی
• حساسیت غذایی (گاهی به پروتئین شیر گاو منتقل‌شده از رژیم مادر)

عوامل محیطی

• خشکی هوا
• دهان باز در خواب
• تب یا بیماری ویروسی اخیر

آیا آفت دهان نوزاد خطرناک است؟

در حالت معمول خیر؛ این ضایعه یک زخم سطحی است و معمولاً طی ۷ تا ۱۰ روز خودبه‌خود ترمیم می‌شود. اما اهمیت آن در نوزاد بیشتر به یک مشکل ثانویه مربوط می‌شود: اختلال در تغذیه. نوزاد معمولاً به دلیل درد، کمتر شیر می‌خورد، زود خسته شده و دچار کم‌آبی می‌شود. به همین دلیل، حتی یک آفت کوچک هم در نوزاد جدی‌تر از بزرگسالان در نظر گرفته می‌شود.

چگونه می‌توان آفت دهان نوزاد را در خانه مراقبت و کنترل کرد؟

درمان اصلی، کمک به ترمیم طبیعی مخاط است نه درمان دارویی سنگین. از جمله اقدامات توصیه‌شده می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

اصلاح روش شیردهی

• تعویض سرشیشه سفت
• بررسی درست گرفتن سینه توسط نوزاد
• کاهش زمان مکیدن مداوم

مرطوب نگه داشتن دهان

• چند قطره آب جوشیده سردشده پس از شیر
• جلوگیری از خواب طولانی با دهان خشک

تمیز کردن ملایم دهان

• با استفاده از گاز استریل مرطوب با آب ولرم
• بدون فشار و سایش

تغذیه مادر (در شیرخواران)

• افزایش دریافت آهن
• مصرف منابع ویتامین B
• مصرف مایعات کافی

نکته مهم: استفاده خودسرانه از عسل، آبلیمو، نمک یا داروهای گیاهی در نوزاد توصیه نمی‌شود و حتی می‌تواند خطرناک باشد.

چه زمانی باید حتماً به پزشک مراجعه کرد؟

در شرایط زیر مراجعه به پزشک ضروری است:

• شیر نخوردن بیش از ۲۴ ساعت
• کاهش تعداد پوشک خیس
• تب
• ضایعات متعدد
• ادامه زخم بیش از ۱۴ روز
• خونریزی زخم
• کاهش وزن

این موارد ممکن است نشانه عفونت، نقص ایمنی یا کمبود شدید تغذیه‌ای باشد.

آیا آفت دهان نوزاد قابل پیشگیری است؟

تا حد زیادی بله. از جمله راهکارهای پیشگیرانه می‌توان موارد زیر را نام برد:

• شست‌وشوی صحیح شیشه شیر
• تعویض دوره‌ای سرشیشه
• استریل کردن پستانک
• درمان برفک مادر در دوران شیردهی
• تغذیه مناسب مادر شیرده
• مرطوب نگه داشتن محیط اتاق

Although neonatal aphthous ulceration or Bednar’s aphthae is not uncommon, it can pose a diagnostic challenge owing to its alarming clinical appearance. Clinicians should be knowledgeable of this condition to avoid unnecessary overinvestigation and overtreatment.

اگرچه زخم‌های آفتی نوزادی یا آفت‌های بدنار (Bednar’s aphthae) غیرمعمول نیستند، اما به دلیل ظاهر بالینی نگران‌کننده‌شان می‌توانند یک چالش تشخیصی ایجاد کنند. پزشکان باید از این وضعیت آگاه باشند تا از بررسی‌های بیش از حد و درمان‌های غیرضروری جلوگیری شود.

منبع

سؤالات متداول

تجربه بیماران

سارا 26 ساله و مادر نوزاد ۲۰ روزه: وقتی داخل دهان پسرم لکه سفید دیدم، مطمئن بودم آفت دهان است. شروع کردم با دستمال تمیز پاک کردن و حتی می‌خواستم خودسرانه دارو بگیرم. اما پزشک اطفال گفت این اصلاً آفت نیست، برفک دهانی است. توضیح داد چون روی زبان و گونه‌ها پخش شده و کمی پاک می‌شود، عفونت قارچی است. بعد از استفاده از قطره ضدقارچ و ضدعفونی کردن سرشیشه‌ها، طی چند روز بی‌قراری و بدغذایی‌اش کاملاً برطرف شد.

مهدیه، 24 ساله: دخترم هنگام شیر خوردن ناگهان گریه می‌کرد. اول فکر کردیم کولیک دارد، اما همسرم یک زخم کوچک سفید با حاشیه قرمز داخل لبش دید. پزشک گفت این آفت دهانی است که احتمالاً به‌خاطر اصطکاک پستانک سفت ایجاد شده. پیشنهاد کرد پستانک را عوض کنیم و بعد از هر بار شیر خوردن چند قطره آب جوشیده سردشده به دهانش بدهیم تا مخاط خشک نماند. کمتر از یک هفته زخم خوب شد و گریه‌های موقع شیر خوردن هم قطع شد.

زیبا، 25 ساله: پسرم نارس به دنیا آمده بود و بیشتر از شیشه شیر استفاده می‌کرد. یک زخم کوچک روی لثه‌اش دیدم و خیلی ترسیدم. پزشک گفت این زخم ناشی از تحریک مکانیکی سرشیشه است و شبیه آفت ایجاد شده. توصیه کرد سایز سرشیشه را تغییر بدهم و بعد از هر وعده، دهانش را با گاز استریل مرطوب خیلی آرام تمیز کنم. چند روز بعد کاملاً ترمیم شد. آنجا بود که متوجه شدم در نوزادان حتی فشار خفیف هم می‌تواند باعث زخم مخاط شود.

جمع‌بندی

آفت دهان نوزاد اغلب یک مشکل خوش‌خیم و گذراست، اما به دلیل تأثیر مستقیم بر تغذیه اهمیت بالایی دارد. بیشتر ضایعاتی که والدین آفت می‌نامند در واقع تحریک مخاط یا برفک هستند. تشخیص صحیح، مراقبت ملایم، و پرهیز از درمان‌های خانگی نامناسب مهم‌ترین اقدامات محسوب می‌شود. در صورت اختلال در شیر خوردن یا طولانی شدن زخم، بررسی پزشکی ضروری است.

منابع
لینک