علت سرگیجه صبحگاهی چیست؟ بررسی دلایل شایع، 11 علائم خطر و راههای درمان
- 7 مهر 1405
- دسته بندی: مغز،اعصاب و روان
- بدون دیدگاه
تأیید شده توسط پزشکان متخصص سمانیک
محتوای این مقاله صرفا برای افزایش آگاهی شماست. قبل از هرگونه اقدام، جهت درمان از پزشکان سمانیک مشاوره بگیرید.
علت سرگیجه صبحگاهی میتواند موارد مختلفی باشد؛ از جمله افت فشار خون هنگام بلند شدن از تخت، کمآبی بدن، افت قند خون، کمخونی، کمخوابی، برخی داروها و مشکلات گوش داخلی مانند سرگیجه وضعیتی. اگر سرگیجه مکرر، شدید یا همراه با علائمی مثل ضعف یکطرفه، اختلال تکلم، دوبینی، غش یا سردرد شدید باشد، نیاز به بررسی پزشکی دارد.
علت سرگیجه صبحگاهی چیست؟
سرگیجه یکی از علائم شایعی است که بسیاری از افراد، بهخصوص هنگام بیدار شدن از خواب یا چند دقیقه پس از برخاستن از تخت، تجربه میکنند. برای پیدا کردن علت سرگیجه صبحگاهی ابتدا باید مشخص شود فرد دقیقاً چه نوع حسی دارد و سرگیجه چه زمانی ایجاد میشود.
نکته مهم این است که «سرگیجه» برای افراد مختلف معنای متفاوتی دارد. بعضی افراد احساس میکنند محیط اطرافشان میچرخد، برخی احساس سبکی سر و نزدیک شدن به غش دارند و عدهای نیز احساس عدم تعادل یا تلوتلو خوردن را تجربه میکنند. هرکدام از این حالتها میتواند علت متفاوتی داشته باشد.
اگر سرگیجه عمدتاً هنگام نشستن یا ایستادن از تخت اتفاق میافتد، افت فشار خون وضعیتی یکی از احتمالات مهم است. اگر فرد هنگام چرخاندن سر یا غلت زدن در تخت احساس چرخش محیط دارد، مشکلات گوش داخلی، بهخصوص سرگیجه وضعیتی حملهای خوشخیم یا BPPV، بیشتر مطرح میشود.
در مقابل، اگر سرگیجه همراه با ضعف، تپش قلب، تعریق یا احساس گرسنگی باشد، باید احتمال افت قند خون یا مشکلات متابولیک یا آریتمی قلبی را نیز در نظر گرفت.
بنابراین نمیتوان برای همه افراد علت سرگیجه صبحگاهی را یک عامل واحد در نظر گرفت.
۱. افت فشار خون هنگام برخاستن از خواب
یکی از شایعترین موارد علت سرگیجه صبحگاهی، افت فشار خون وضعیتی یا Orthostatic Hypotension است. هنگامی که فرد دراز کشیده است، خون نسبتاً یکنواخت در بدن توزیع میشود. وقتی ناگهان از حالت خوابیده بلند میشویم، بخشی از خون به دلیل نیروی جاذبه به سمت پاها حرکت میکند. بدن باید با افزایش ضربان قلب و انقباض عروق، فشار خون را تنظیم کند تا خون کافی به مغز برسد. اگر این سازوکار بهسرعت کافی انجام نشود، ممکن است برای چند ثانیه جریان خون مغز کاهش پیدا کند و فرد دچار:
- سبکی سر
- سیاهی رفتن چشم
- تاری دید
- ضعف
- احساس نزدیک شدن به غش
- یا حتی غش کردن
شود. کمآبی بدن، مصرف برخی داروهای فشار خون و دیورتیکها، خونریزی، تعریق زیاد و بعضی بیماریها میتوانند احتمال این مشکل را افزایش دهند. بهتر است فرد هنگام بیدار شدن ابتدا چند لحظه در تخت بنشیند، پاها را حرکت دهد و سپس بهآرامی بایستد. مصرف کافی مایعات نیز در صورت نداشتن محدودیت پزشکی اهمیت دارد.
۲. کمآبی بدن
کمبود آب یکی دیگر از دلایل نسبتاً شایع علت سرگیجه صبحگاهی است. بدن در طول شب چندین ساعت بدون دریافت مایعات میماند. اگر فرد روز قبل آب کافی نخورده باشد، زیاد عرق کرده باشد، تب یا اسهال داشته باشد یا از داروهای ادرارآور استفاده کند، ممکن است صبح با کاهش حجم مایعات بدن مواجه شود. کمآبی میتواند باعث کاهش فشار خون و ایجاد احساس ضعف و سرگیجه شود. علائم دیگری مانند:
- خشکی دهان
- ادرار تیره
- کاهش دفعات ادرار
- خستگی
- سردرد
- تشنگی
نیز میتوانند همراه آن دیده شوند.
۳. سرگیجه وضعیتی خوشخیم یا BPPV
اگر فرد هنگام غلت زدن در تخت، بلند کردن سر، خوابیدن یا چرخاندن سر احساس کند اتاق به دور او میچرخد، یکی از احتمالات مهم برای یافتن علت سرگیجه صبحگاهی، BPPV است. در این بیماری، ذرات بسیار کوچکی از کربنات کلسیم که در گوش داخلی قرار دارند، از محل طبیعی خود جابهجا میشوند و وارد کانالهای نیمدایرهای گوش میشوند. در نتیجه، حرکات خاص سر میتوانند پیامهای اشتباهی درباره وضعیت بدن به مغز ارسال کنند. سرگیجه معمولاً:
- ناگهانی شروع میشود
- چند ثانیه تا کمتر از یک دقیقه طول میکشد
- با تغییر وضعیت سر تحریک میشود
- ممکن است همراه تهوع باشد
صبحها این مشکل بیشتر به چشم میآید، زیرا فرد پس از چند ساعت خواب شروع به تغییر وضعیت سر و بدن میکند. درمان BPPV در بسیاری از موارد با مانورهای مخصوص مانند مانور اپلی انجام میشود؛ البته بهتر است تشخیص و انجام مانور، بهخصوص در موارد نامشخص یا افراد دارای مشکلات گردن، توسط پزشک یا درمانگر آموزش دیده انجام شود.
۴. قند خون پایین
افت قند خون نیز میتواند علت سرگیجه صبحگاهی باشد. این موضوع بهخصوص در افرادی اهمیت دارد که داروهای پایین آورنده قند خون، بهویژه انسولین یا برخی داروهای افزایش دهنده ترشح انسولین، مصرف میکنند. افت قند ممکن است با علائمی مانند:
- لرزش
- تعریق
- تپش قلب
- گرسنگی شدید
- ضعف
- گیجی
- تحریکپذیری
همراه باشد. البته در فردی که دیابت ندارد، سرگیجه صبحگاهی بهتنهایی به معنی افت قند نیست و نباید بدون بررسی، آن را به هیپوگلیسمی نسبت داد.
۵. کمخونی و کمبود آهن
کمخونی یکی دیگر از مواردی است که میتواند علت سرگیجه صبحگاهی باشد. در کمخونی، ظرفیت خون برای انتقال اکسیژن کاهش پیدا میکند و ممکن است فرد دچار خستگی، ضعف و سبکی سر شود. در خانمها، خونریزی شدید قاعدگی یکی از علل مهم کمبود آهن و کمخونی است. علائم احتمالی عبارتاند از:
- خستگی مداوم
- رنگپریدگی
- ضعف
- تپش قلب
- کاهش تحمل فعالیت
- سردرد
- احساس سبکی سر
در صورت وجود این علائم، آزمایش CBC و در شرایط مناسب بررسی فریتین و وضعیت آهن میتواند به تشخیص کمک کند.
۶. مشکلات گوش داخلی
سیستم تعادلی گوش داخلی نقش بسیار مهمی در حفظ تعادل بدن دارد. بنابراین بیماریهای گوش داخلی میتوانند باعث سرگیجه واقعی یا همان احساس چرخش محیط شوند. برخی بیماریها مانند نوریت وستیبولار، لابیرنتیت و بیماری منییر میتوانند با سرگیجه همراه باشند. در بیماری منییر معمولاً حملات سرگیجه میتوانند همراه با علائمی مانند:
- کاهش شنوایی
- احساس پری یا فشار در گوش
- وزوز گوش
باشند. وجود علائم شنوایی در کنار سرگیجه، اهمیت مراجعه برای ارزیابی پزشکی را بیشتر میکند.
۷. خواب ناکافی و اختلالات خواب
گاهی علت سرگیجه صبحگاهی مستقیماً یک بیماری خاص نیست و کیفیت نامناسب خواب نقش مهمی دارد. کمبود خواب میتواند باعث خستگی، سردرد، کاهش تمرکز و احساس عدم تعادل شود. همچنین افرادی که دچار آپنه انسدادی خواب هستند، ممکن است بارها در طول شب دچار اختلال تنفس شوند. خواب بیکیفیت در این افراد میتواند باعث شود صبحها با سردرد، خوابآلودگی، خستگی و احساس ناخوشی از خواب بیدار شوند. خرخر شدید، وقفههای تنفسی در خواب و خوابآلودگی شدید روزانه از علائمی هستند که باید جدی گرفته شوند.
۸. میگرن و سرگیجه
میگرن همیشه با سردرد شدید همراه نیست. برخی افراد دچار نوعی اختلال به نام میگرن وستیبولار میشوند که علامت اصلی آن میتواند سرگیجه یا اختلال تعادل باشد. این نوع سرگیجه ممکن است همراه با:
- حساسیت به نور
- حساسیت به صدا
- تهوع
- سابقه میگرن
- احساس فشار یا ناراحتی سر
باشد. گاهی حمله سرگیجه میتواند بدون سردرد واضح اتفاق بیفتد.
۹. اضطراب و استرس
استرس و اضطراب نیز میتوانند احساس سبکی سر، عدم تعادل یا سرگیجه ایجاد کنند و علت سرگیجه صبحگاهی باشند. در شرایط اضطرابی، تنفس فرد ممکن است سریع و سطحی شود و تغییرات تنفسی میتوانند احساس سبکی سر ایجاد کنند. البته تشخیص سرگیجه ناشی از اضطراب باید پس از در نظر گرفتن علل جسمی مهم انجام شود؛ بهخصوص اگر سرگیجه جدید، شدید یا مکرر باشد.
۱۰. داروها؛ یک علت مهم اما گاهی نادیده گرفته شده
برخی داروها میتوانند علت سرگیجه صبحگاهی باشند، بهخصوص هنگام تغییر وضعیت. از جمله:
- بعضی داروهای ضد فشار خون
- داروهای ادرارآور
- برخی داروهای قلبی
- داروهای آرامبخش
- بعضی داروهای ضدافسردگی
- برخی داروهای خوابآور
اگر سرگیجه بعد از شروع داروی جدید یا افزایش دوز آن آغاز شده است، بهتر است ارتباط زمانی آن بررسی شود. قطع خودسرانه دارو توصیه نمیشود.
چه زمانی سرگیجه صبحگاهی خطرناک است؟
در بسیاری از موارد، سرگیجه کوتاهمدت و خفیف خطرناک نیست؛ اما بعضی علائم نیازمند ارزیابی فوری هستند. اگر سرگیجه ناگهانی و شدید باشد و همراه یکی از موارد زیر رخ دهد، باید احتمال مشکلات جدیتر مانند سکته مغزی یا سایر اختلالات عصبی و قلبی در نظر گرفته شود:
- ضعف یا بیحسی یکطرفه بدن
- اختلال ناگهانی در تکلم
- افتادگی صورت
- دوبینی
- اختلال شدید در راه رفتن
- سردرد ناگهانی و بسیار شدید
- درد قفسه سینه
- تنگی نفس
- تپش قلب شدید همراه با غش یا نزدیک به غش
- کاهش ناگهانی سطح هوشیاری
- استفراغ شدید و مداوم
در چنین شرایطی نباید علت سرگیجه صبحگاهی، صرفاً به «افت فشار» یا «کمبود آب» نسبت داده شود.
برای تشخیص علت سرگیجه صبحگاهی چه آزمایشهایی لازم است؟
هیچ آزمایش واحدی برای یافتن علت سرگیجه صبحگاهی در همه افراد مبتلا لازم نیست. پزشک ابتدا درباره ویژگی سرگیجه، زمان شروع، مدت آن، محرکها، داروها و علائم همراه سؤال میکند. سپس ممکن است فشار خون در حالت خوابیده و ایستاده اندازهگیری شود. بسته به شرایط بیمار، آزمایشهایی مانند:
- CBC برای بررسی کمخونی
- قند خون
- الکترولیتها
- فریتین و مطالعات آهن در افراد منتخب
- عملکرد تیروئید در صورت وجود اندیکاسیون
ممکن است درخواست شوند. اگر سرگیجه ماهیت چرخشی داشته باشد یا با علائم گوش همراه باشد، ارزیابی گوش و سیستم وستیبولار اهمیت پیدا میکند.
برای کاهش سرگیجه صبحگاهی چه کنیم؟
اگر علت سرگیجه صبحگاهی جدی نباشد، چند اقدام ساده میتواند کمک کننده باشد:
۱. آهسته از تخت بلند شوید؛ ابتدا چند لحظه بنشینید، سپس بهآرامی بایستید.
۲. به مصرف مایعات توجه کنید؛ بهخصوص اگر در طول روز آب کمی مصرف میکنید یا تعریق زیادی دارید.
۳. صبحانه را حذف نکنید؛ بهخصوص در افرادی که صبحها ضعف و لرزش دارند یا احتمال افت قند مطرح است.
۴. داروها را بررسی کنید؛ اگر سرگیجه پس از شروع یا افزایش دوز دارویی ایجاد شده، موضوع را با پزشک مطرح کنید.
۵. حرکات ناگهانی سر را محدود کنید؛ اگر سرگیجه با چرخاندن سر ایجاد میشود، تا زمان مشخص شدن علت از حرکات ناگهانی خودداری کنید.
۶. فشار خون را بررسی کنید؛ اگر سرگیجه عمدتاً هنگام ایستادن ایجاد میشود، اندازهگیری فشار خون در حالت خوابیده و سپس ایستاده میتواند اطلاعات مفیدی در اختیار پزشک قرار دهد.
آیا علت سرگیجه صبحگاهی به فشار خون پایین مربوط است؟
گاهی بله، اما همیشه نه. افت فشار خون بهخصوص اگر هنگام ایستادن رخ دهد، میتواند علت سرگیجه صبحگاهی باشد. با این حال، سرگیجه چرخشی که با غلت زدن در تخت یا حرکت سر ایجاد میشود بیشتر میتواند با اختلالات سیستم تعادلی گوش داخلی ارتباط داشته باشد. بنابراین صرفاً با شنیدن کلمه «سرگیجه» نمیتوان علت را مشخص کرد.
آیا کمبود ویتامین D میتواند علت سرگیجه صبحگاهی باشد؟
کمبود ویتامین D بهتنهایی معمولاً توضیح مناسبی برای یک سرگیجه حاد و مشخص نیست. البته وضعیت تغذیهای و کمبودهای مختلف میتوانند در سلامت عمومی، ضعف عضلانی و تعادل بدن نقش داشته باشند. بنابراین بهتر است هر کمبود تغذیهای بر اساس علائم و آزمایشهای مناسب بررسی شود و از نسبت دادن هر نوع سرگیجه به کمبود ویتامینها بدون شواهد کافی خودداری شود.
آیا کمخوابی میتواند علت سرگیجه صبحگاهی باشد؟
بله، کمبود خواب میتواند احساس خستگی، سبکی سر، عدم تمرکز و بیثباتی ایجاد کند. اگر این مشکل مرتباً تکرار میشود، علاوه بر میزان خواب باید کیفیت خواب نیز بررسی شود. خرخر شدید، بیدار شدن با احساس خفگی، خوابآلودگی شدید روزانه و سردرد صبحگاهی میتوانند نشانههایی از آپنه خواب باشند.
تجربههای بیماران
نازنین، ۳۵ ساله: تقریباً هر روز وقتی صبح از تخت بلند میشدم، چند ثانیه چشمهایم سیاهی میرفت و احساس میکردم ممکن است بیفتم. بعد از چند لحظه حالم کاملاً خوب میشد. پزشکم گفت که در چنین شرایطی، افت فشار خون وضعیتی، کمآبی و کمخونی از مواردی هستند که باید بررسی شوند. اندازهگیری فشار خون و بررسی وضعیت مایعات بدن میتواند کمککننده باشد. بعد از بررسیهای لازم مشخص شد که هم دچار کمخونی فقر آهن هستم و هم چون آب کم مصرف میکردم دچار سرگیجه میشدم. بعد از پیدا کردن علت سرگیجه صبحگاهی، با درمان مناسب مشکلم برطرف شد.
رضا، ۴۸ ساله: متوجه شده بودم وقتی صبح در تخت به سمت دیگر میچرخم، برای چند ثانیه احساس میکردم اتاق دور سرم میچرخد. پزشکم گفت که الگوی کوتاه و وابسته به حرکت سر میتواند با BPPV سازگار باشد و نیاز به معاینه و در صورت تأیید، درمان مناسب وستیبولار داشته باشد. به همین دلیل برای بررسی بیشتر نوبت ویزیت توسط متخصص گوش و حلق و بینی گرفتم.
سارا، ۲۹ ساله: مدتی است صبحها با احساس ضعف، تپش قلب و سبکی سر از خواب بیدار میشوم و در طول روز نیز زود خسته میشوم.در گوگل سرچ کردم و متوجه شدم که علاوه بر فشار خون و وضعیت خواب، بررسی کمخونی و کمبود آهن، تغذیه و سایر علل متناسب با شرح حال میتواند مطرح باشد. تصمیم گرفتم به پزشک مراجعه کنم تا درمان شوم.
سوالات متداول درباره علت سرگیجه صبحگاهی
1. آیا سرگیجه صبحگاهی طبیعی است؟
سرگیجه خفیف و گهگاهی ممکن است به علت کمآبی یا تغییر ناگهانی وضعیت بدن ایجاد شود، اما سرگیجه مکرر، شدید یا جدید باید بررسی شود.
2. چرا وقتی از تخت بلند میشوم سرم گیج میرود؟
یکی از شایعترین احتمالات، افت فشار خون وضعیتی است؛ اما کمآبی، کمخونی، داروها و بعضی بیماریها نیز میتوانند چنین علامتی ایجاد کنند.
3. چرا هنگام چرخیدن در تخت سرگیجه میگیرم؟
اگر احساس چرخش محیط فقط برای چند ثانیه و با تغییر وضعیت سر ایجاد شود، BPPV یکی از احتمالات مهم است.
4. آیا علت سرگیجه صبحگاهی میتواند از کمخونی باشد؟
بله. کمخونی میتواند باعث ضعف، خستگی، تپش قلب و سبکی سر شود؛ تشخیص آن با شرح حال و آزمایش خون انجام میشود.
5. آیا کمآبی بدن باعث سرگیجه میشود؟
بله. کاهش حجم مایعات بدن میتواند فشار خون را کاهش داده و باعث سبکی سر یا سرگیجه شود.
6. چه زمانی سرگیجه صبحگاهی نیاز به مراجعه فوری به پزشک دارد؟
اگر سرگیجه ناگهانی و شدید همراه با ضعف یکطرفه، اختلال تکلم، دوبینی، اختلال شدید تعادل، درد قفسه سینه، تنگی نفس، غش یا سردرد بسیار شدید باشد، ارزیابی فوری پزشکی لازم است.
جمعبندی
علت سرگیجه صبحگاهی همیشه یکسان نیست و تشخیص آن به نوع سرگیجه و علائم همراه بستگی دارد. افت فشار خون هنگام برخاستن، کمآبی، BPPV، کمخونی، افت قند خون، مشکلات گوش داخلی، اختلالات خواب، میگرن، اضطراب و بعضی داروها از علل احتمالی هستند.
اگر سرگیجه کوتاهمدت و فقط هنگام بلند شدن از تخت ایجاد میشود، اصلاح سرعت تغییر وضعیت و توجه به مصرف مایعات میتواند کمککننده باشد. اما اگر سرگیجه مکرر، شدید، طولانیمدت یا همراه با علائم عصبی، قلبی یا اختلال شنوایی باشد، نباید آن را خودسرانه به کمخوابی یا افت فشار نسبت داد و بهتر است علت آن توسط پزشک بررسی شود.
منابع: