درمان فیبروم رحم

اگر شما جزو دسته‌ای از خانم‌هایی باشید که به طور منظم با متخصص زنان و زایمان خود ویزیت داشته باشید، ممکن هست شانس اینکه فیبروم رحم در شما به موقع تشخیص داده شود در شما بیشتر باشد. فیبروم رحم یکی از شایع‌ترین توده‌های خوش‌خیم رحم خانم‌هاست. بسیاری از فیبروم‌ها هیچ علامتی ایجاد نمی‌کنند و حتی ممکن است فرد تا زمان انجام سونوگرافی از وجود آنها مطلع نباشد. در مقابل، بعضی فیبروم‌ها می‌توانند باعث خونریزی شدید قاعدگی، کم‌خونی، درد و احساس فشار در لگن، تکرر ادرار یا در برخی شرایط مشکلات مرتبط با باروری شوند.

بنابراین وقتی از درمان فیبروم رحم صحبت می‌کنیم، منظور همیشه از بین بردن کامل فیبروم نیست. گاهی تنها پیگیری کافی است، گاهی هدف درمان کنترل خونریزی و درد است و در بعضی افراد لازم است با دارو یا روش‌های مداخله‌ای اندازه فیبروم کاهش یابد یا خود فیبروم برداشته شود.

به همین دلیل یک روش واحد را نمی‌توان به‌عنوان بهترین درمان برای همه معرفی کرد. انتخاب درمان به شدت علائم، اندازه، تعداد و محل فیبروم‌ها، سن، وضعیت عمومی فرد و تصمیم او درباره بارداری در آینده بستگی دارد. در ادامه با من همراه باشید تا در این مورد بیشتر بدانید.

آیا همه فیبروم‌های رحم نیاز به درمان دارند؟

اگر فیبروم کوچک باشد و علامت قابل‌توجهی ایجاد نکند، ممکن است پزشک تنها پیگیری دوره‌ای را توصیه کند. این روش که گاهی watchful waiting نامیده می‌شود، به معنی نادیده گرفتن فیبروم نیست؛ بلکه وضعیت بیمار و در صورت نیاز تغییرات فیبروم در طول زمان بررسی می‌شود و تا زمانی که ضرورتی وجود نداشته باشد، درمان دارویی یا جراحی انجام نمی‌شود. این موضوع به‌خصوص در زنانی که به یائسگی نزدیک هستند اهمیت دارد، زیرا فیبروم‌ها به هورمون‌های جنسی حساس‌اند و در بسیاری از زنان پس از یائسگی کوچک‌تر می‌شوند. بنابراین صرف مشاهده یک فیبروم در سونوگرافی به معنی نیاز فوری به درمان یا جراحی نیست.

چه زمانی فیبروم رحم نیاز به درمان دارد؟

درمان معمولا زمانی بیشتر مطرح می‌شود که فیبروم باعث ایجاد علائم قابل‌توجه شده باشد؛ از جمله:

• خونریزی شدید یا طولانی قاعدگی
• کم‌خونی ناشی از خونریزی
• درد یا احساس فشار و سنگینی در لگن
• تکرر ادرار یا فشار روی مثانه
• یبوست یا فشار روی روده
• افزایش قابل‌توجه اندازه رحم یا شکم
• درد هنگام رابطه جنسی در برخی خانم‌ها
• مشکلات باروری

نکته مهم این است که اندازه فیبروم تنها معیار تصمیم‌گیری نیست. محل قرارگیری فیبروم نیز اهمیت زیادی دارد. برای مثال، یک فیبروم نسبتا کوچک که به سمت حفره رحم رشد کرده است ممکن است خونریزی زیادی ایجاد کند، در حالی که یک فیبروم بزرگ‌تر در محل دیگری ممکن است علائم کمتری داشته باشد.

درمان فیبروم رحم

داروها بخش مهمی از درمان فیبروم‌های علامت‌دار را تشکیل می‌دهند، اما همه آنها عملکرد یکسانی ندارند.

بعضی داروها تنها خونریزی یا درد را کاهش می‌دهند و اثری بر اندازه فیبروم ندارند. گروه دیگری از داروها با تاثیر بر هورمون‌ها می‌توانند در شرایط مشخص باعث کاهش اندازه فیبروم نیز شوند.

داروی ترانگزامیک اسید

ترانگزامیک اسید (Tranexamic acid) یک داروی غیرهورمونی است که می‌تواند برای کاهش خونریزی شدید قاعدگی مورد استفاده قرار گیرد. این دارو معمولا در روزهای خونریزی مصرف می‌شود و هدف آن کنترل خونریزی است؛ بنابراین فیبروم را از بین نمی‌برد یا کوچک نمی‌کند. مصرف آن نیز برای همه مناسب نیست و به‌خصوص در افرادی که سابقه یا عوامل خطر لخته خون دارند باید با نظر پزشک انجام شود.

داروهای NSAIDs

داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی یا NSAIDها مانند ایبوپروفن و ناپروکسن می‌توانند به کاهش درد و گرفتگی‌های عضلات رحم در قاعدگی کمک کنند. اما این داروها نیز درمان خود فیبروم محسوب نمی‌شوند و باعث کوچک‌شدن آن نمی‌شوند.

قرص‌های هورمونی و فیبروم رحم

برخی روش‌های هورمونی، از جمله بعضی قرص‌های جلوگیری از بارداری، ممکن است برای کنترل خونریزی قاعدگی در زنان مبتلا به فیبروم استفاده شوند. این داروها معمولا بیشتر برای کنترل علائم هستند و نباید انتظار داشت که الزاما فیبروم را کوچک کنند. انتخاب روش هورمونی باید با توجه به شرایط فرد، سن، سابقه پزشکی و عوامل خطر قلبی‌عروقی یا لخته خون انجام شود.

IUD هورمونی

IUD آزادکننده پروژستینی می‌تواند در بعضی زنان باعث کاهش قابل‌توجه خونریزی شدید قاعدگی شود. اما این روش نیز خود فیبروم را از بین نمی‌برد یا کوچک نمی‌کند. علاوه بر این، محل فیبروم اهمیت دارد؛ اگر فیبروم شکل حفره رحم را تغییر داده باشد، ممکن است استفاده از IUD برای فرد مناسب نباشد. همچنین این روش در پیشگیری از بارداری نقش دارد.

آیا فیبروم با دارو کوچک می‌شود؟

بعضی داروها می‌توانند باعث کاهش اندازه فیبروم شوند. مهم‌ترین آنها داروهایی هستند که مسیر GnRH را تحت تأثیر قرار می‌دهند.

آگونیست‌های GnRH، مثل داروی گوسرلین، میزان تولید استروژن و پروژسترون را به‌طور موقت کاهش می‌دهند. در نتیجه ممکن است قاعدگی متوقف شود، خونریزی و کم‌خونی بهتر شود و اندازه فیبروم کاهش پیدا کند. اما کاهش استروژن می‌تواند باعث عوارضی مانند گرگرفتگی و کاهش تراکم استخوان شود. به همین دلیل استفاده از این داروها معمولا کوتاه‌مدت است و یکی از کاربردهای آنها می‌تواند کوچک‌کردن فیبروم پیش از جراحی و کمک به گذر از دوران یائسگی باشد.

برخلاف آگونیست‌های GnRH، آنتاگونیست‌های آن، مثل داروی سترورلیکس، در کاهش اندازه فیبروم نقشی ندارند و در کاهش خونریزی‌های دوران پریودی در خانم‌هایی که هنوز یائسه نشده‌اند و در کنار برخی داروهای هورمونی، میتواند در کاهش گرگرفتگی و ریسک تراکم استخوان، موثر باشند.

درمان فیبروم رحم بدون جراحی

اگر درمان دارویی کافی نباشد، باز هم همیشه لازم نیست جراحی باز انجام شود. امروزه چند روش کم‌تهاجمی برای درمان فیبروم وجود دارد.

آمبولیزاسیون فیبروم رحم

آمبولیزاسیون شریان رحمی (Uterine Artery Embolization یا UAE) یکی از روش‌های درمان فیبروم بدون جراحی باز است. در این روش، پزشک با استفاده از کاتتر ذرات بسیار کوچکی را وارد عروق خون‌رسان به فیبروم می‌کند. کاهش خون‌رسانی باعث می‌شود فیبروم به‌تدریج کوچک شود و علائمی مانند خونریزی و فشار لگنی نیز کاهش پیدا کنند.

اگر فرد قصد بارداری در آینده داشته باشد، انتخاب این روش باید با دقت بیشتری بررسی شود.

درمان فیبروم با امواج اولتراسوند

در MRI-guided focused ultrasound از امواج اولتراسوند پرانرژی برای گرم‌کردن و تخریب بخش‌هایی از فیبروم استفاده می‌شود. در این روش برش جراحی وجود ندارد و رحم حفظ می‌شود. با این حال، انتخاب بیمار اهمیت دارد و اطلاعات بلندمدت آن نسبت به بعضی روش‌های قدیمی‌تر محدودتر است.

درمان فیبروم با رادیوفرکانسی

در Radiofrequency Ablation یا RFA از انرژی رادیوفرکانسی برای ایجاد گرما در بافت فیبروم استفاده می‌شود. بافت درمان‌شده به‌تدریج کوچک می‌شود و علائم بیمار می‌تواند کاهش پیدا کند. این روش ممکن است بسته به شرایط بیمار به شیوه‌های مختلف انجام شود.

مرورهای جدید نیز UAE، focused ultrasound و radiofrequency ablation را در کنار درمان‌های دارویی از گزینه‌های فعلی مدیریت فیبروم‌های علامت‌دار می‌دانند، هرچند برای برخی روش‌ها هنوز به اطلاعات مقایسه‌ای و بلندمدت بیشتری نیاز داریم.

جراحی فیبروم رحم

در بعضی زنان، شدت علائم یا اندازه، تعداد و محل فیبروم‌ها باعث می‌شود جراحی مناسب‌ترین گزینه باشد.

دو اصطلاح مهم در این زمینه میومکتومی و هیسترکتومی هستند.

میومکتومی؛ برداشتن فیبروم و حفظ رحم

در Myomectomy فیبروم برداشته می‌شود، اما رحم باقی می‌ماند.

بسته به محل و اندازه فیبروم، این جراحی می‌تواند به روش هیستروسکوپی، لاپاراسکوپی، رباتیک یا جراحی باز انجام شود. در زنانی که قصد بارداری دارند و لازم است فیبروم برداشته شود، میومکتومی یکی از گزینه‌های مهم درمانی است. البته حفظ رحم به این معنی نیست که دیگر هیچ‌گاه فیبروم ایجاد نمی‌شود؛ در آینده امکان ایجاد فیبروم‌های جدید وجود دارد.

هیسترکتومی؛ برداشتن رحم

Hysterectomy به معنی برداشتن رحم است و درمان دائمی فیبروم محسوب می‌شود. پس از برداشتن رحم دیگر امکان ایجاد فیبروم رحمی وجود ندارد؛ اما فرد نیز دیگر نمی‌تواند باردار شود. به همین دلیل تصمیم درباره هیسترکتومی باید با درنظرگرفتن سن، شدت علائم، درمان‌های قبلی و تمایل فرد به حفظ رحم و باروری انجام شود.

درمان فیبروم رحم برای بارداری

وجود فیبروم به معنی ناباروری نیست و بسیاری از زنان مبتلا به فیبروم بدون مشکل باردار می‌شوند.

اما محل، اندازه و تعداد بعضی فیبروم‌ها می‌تواند در برخی افراد بر باروری یا بارداری اثر بگذارد. به همین دلیل اگر فرد قصد بارداری دارد، باید این موضوع پیش از انتخاب درمان مطرح شود.

برخی درمان‌ها مانند هیسترکتومی امکان بارداری را به‌طور کامل از بین می‌برند. درباره روش‌هایی مانند UAE و RFA نیز اثرات احتمالی بر باروری آینده باید در تصمیم‌گیری در نظر گرفته شود.

در مقابل، در شرایطی که برداشتن فیبروم ضروری است و حفظ باروری اهمیت دارد، میومکتومی می‌تواند یکی از گزینه‌های قابل بررسی باشد.

برای کوچک شدن فیبروم چه بخوریم؟

این یکی از سؤالات رایج درباره فیبروم است، اما پاسخ آن به سادگی معرفی یک ماده غذایی نیست.

مطالعات نشان داده‌اند که ممکن است میان بعضی الگوهای غذایی و احتمال ایجاد یا رشد فیبروم ارتباط وجود داشته باشد. با این حال، این موضوع با این ادعا که یک ماده غذایی می‌تواند فیبروم موجود را درمان کند تفاوت زیادی وجود دارد.

میوه و سبزیجات و فیبروم

برخی مطالعات مشاهده‌ای نشان داده‌اند مصرف بیشتر میوه و سبزیجات با احتمال کمتر فیبروم همراه است و در بعضی مطالعات این ارتباط به‌خصوص درباره میوه‌ها و مرکبات مشاهده شده است. میوه‌ها و سبزیجات حاوی طیف وسیعی از ویتامین‌ها، فیبر و ترکیبات گیاهی فعال هستند که ممکن است از مسیرهای مختلف بر سلامت سلولی و متابولیسم هورمون‌ها تاثیر بگذارند.

اما این شواهد به این معنا نیست که افزایش مصرف یک میوه خاص باعث کوچک‌شدن فیبروم موجود می‌شود.

ویتامین D و فیبروم رحم

ویتامین D یکی از ریزمغذی‌هایی است که ارتباط آن با فیبروم بیشتر مورد مطالعه قرار گرفته است. در تعدادی از مطالعات، سطح پایین‌تر ویتامین D با احتمال بیشتر وجود فیبروم همراه بوده است. مرور Uterine Fibroids and Diet نیز دریافت ناکافی ویتامین D را در میان عوامل تغذیه‌ای مرتبط با خطر فیبروم مطرح می‌کند.

با این حال، مشاهده چنین ارتباطی به معنی اثبات این نیست که مصرف مکمل ویتامین D به تنهایی فیبروم را درمان می‌کند. اگر فرد دچار کمبود ویتامین D باشد، اصلاح آن برای سلامت عمومی اهمیت دارد؛ اما مصرف دوزهای بالا با هدف درمان فیبروم بدون نظر پزشک توصیه نمی‌شود.

چه غذاهایی برای فیبروم رحم مضر است؟

برای این سؤال نیز نمی‌توان یک فهرست قطعی از «غذاهای ممنوعه فیبروم» ارائه کرد.

مطالعات درباره مصرف گوشت قرمز، لبنیات، سویا، ماهی، قهوه و کافئین نتایج یکسانی نداشته‌اند و در بعضی موارد یافته‌ها متناقض هستند. بنابراین حذف کامل این مواد غذایی صرفاً به دلیل وجود فیبروم پشتوانه علمی کافی ندارد.

در مورد الکل، برخی مطالعات ارتباط میان مصرف آن و افزایش احتمال فیبروم را گزارش کرده‌اند، هرچند نتایج همه مطالعات یکسان نیست.

در مجموع، شواهد فعلی بیشتر از داشتن یک الگوی غذایی متعادل و غنی از میوه و سبزیجات حمایت می‌کنند تا رژیم‌های محدودکننده‌ای که وعده کوچک‌کردن سریع فیبروم را می‌دهند.

آیا فیبروم بعد از درمان دوباره برمی‌گردد؟

این موضوع به نوع درمان بستگی دارد. اگر رحم حفظ شود، امکان ایجاد فیبروم‌های جدید وجود دارد. برای مثال، پس از میومکتومی فیبروم‌های موجود برداشته می‌شوند، اما این عمل مانع قطعی تشکیل فیبروم جدید در آینده نمی‌شود. در درمان‌های دارویی نیز ممکن است اثر درمان تا زمانی که دارو مصرف می‌شود ادامه داشته باشد و پس از قطع بعضی داروها علائم دوباره ظاهر شوند. هیسترکتومی از این نظر متفاوت است، زیرا با برداشتن رحم دیگر فیبروم رحمی تشکیل نمی‌شود.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنم؟

اگر خونریزی قاعدگی به‌قدری زیاد شده است که زندگی روزمره را مختل می‌کند، قاعدگی‌ها طولانی شده‌اند، بین دوره‌های قاعدگی خونریزی دارید یا دچار درد و فشار مداوم لگنی هستید، بهتر است علت بررسی شود. همچنین خستگی شدید، ضعف، رنگ‌پریدگی یا سرگیجه در فردی که خونریزی‌های شدید دارد می‌تواند مطرح‌کننده کم‌خونی باشد. در صورتی که فرد مبتلا به فیبروم قصد بارداری دارد یا برای بارداری با مشکل مواجه شده است نیز ارزیابی توسط متخصص زنان اهمیت دارد. خونریزی بسیار شدید و ناگهانی یا درد شدید و ناگهانی لگنی نیازمند ارزیابی سریع پزشکی است.

سوالات متداول 

جمع‌ بندی

درمان فیبروم رحم برای همه زنان یکسان نیست. اگر فیبروم علامتی ایجاد نکند، ممکن است تنها پیگیری کافی باشد. در فیبروم‌های علامت‌دار، درمان می‌تواند از کنترل خونریزی و درد با دارو شروع شود و در صورت نیاز به درمان‌های هورمونی، آمبولیزاسیون شریان رحمی، روش‌های کم‌تهاجمی یا جراحی برسد.

در انتخاب روش درمان، فقط اندازه فیبروم مهم نیست. محل و تعداد فیبروم‌ها، میزان خونریزی و درد، وجود کم‌خونی، سن، فاصله تا یائسگی و تمایل فرد به بارداری و حفظ رحم همگی در تصمیم‌گیری نقش دارند. رویکردهای جدید درمان نیز بر همین تصمیم‌گیری فردمحور تأکید دارند.

تغذیه سالم نیز بخشی از مراقبت از سلامت عمومی است و مطالعات ارتباطاتی میان فیبروم و عواملی مانند مصرف میوه و سبزیجات و وضعیت ویتامین D پیدا کرده‌اند. با این حال، هنوز نباید رژیم غذایی، مکمل‌ها یا فرآورده‌های گیاهی را جایگزین درمان پزشکی فیبروم دانست.

منابع

Uterine fibroids

Uterine Fibroids and Diet