آب مروارید چیست؟ علت، روش های درمان و علائم این بیماری

آب مروارید (کاتاراکت، از واژه لاتین cataract)، وضعیتی است که در آن عدسی طبیعی و شفاف چشم به تدریج کدر می‌شود و نور ورودی به شبکیه چشم را کاهش می‌دهد. این فرآیند می‌تواند دید را تار، محو یا دچار خیرگی کند و کیفیت زندگی فرد را تحت تاثیر قرار دهد.

از آنجا که عدسی چشم نقش حیاتی در تمرکز نور روی شبکیه دارد، هر تغییری در شفافیت آن، مستقیماً بر بینایی تاثیر می‌گذارد.

آناتومی عدسی چشم و چگونگی ‌ایجاد آب مروارید

عدسی چشم ساختاری شفاف و انعطاف‌پذیر است که پشت مردمک (قسمت سیاه چشم) و عنبیه (قسمت رنگی چشم) قرار دارد. وظیفه عدسی این است که نور را به‌درستی متمرکز کرده و تصویری واضح روی شبکیه چشم ایجاد کند.

با افزایش سن یا تحت تأثیر عوامل دیگر، پروتئین‌های موجود در عدسی ممکن است تجزیه شوند، ساختار آن‌ها تغییر کند، یا تجمعاتی ایجاد شود که شفافیت عدسی را کاهش دهد. در نتیجه، عدسی به‌تدریج حالت کدری به خود می‌گیرد و بینایی فرد را تار و ناواضح می‌کند.

انواع رایج آب مروارید عبارتند از:

1. هسته‌ای (Nuclear): بخش مرکزی عدسی گرفتار می‌شود و معمولاً با افزایش سن رخ می‌دهد.
2. قشری (Cortical): بخش قشری یا محیطی عدسی گرفتار شده و شکل‌های اشعه‌ای یا گُوه‌ای از کدورت دیده می‌شود.
3. پس‌کپسولی (Posterior subcapsular): زیر کپسول خلفی عدسی، کدورت ایجاد می‌شود و اغلب با مشکلات شدیدتر در بینایی همراه است.

شیوع و اهمیت بالینی آب مروارید

آب مروارید یکی از رایج‌ترین علل قابل درمان کاهش بینایی و کوری در سطح جهان است. مطالعات نشان داده‌اند که کاتاراکت وابسته به سن، یعنی همان نوع شایع‌تر آب مروارید، بیش از دو سوم افراد بالای ۸۰ سال را در بر می‌گیرد. با توجه به پیر شدن جمعیت در بسیاری از کشورها، انتظار می‌رود تعداد افراد مبتلا به آب مروارید افزایش یابد. در نتیجه، تشخیص به‌موقع، درمان مناسب و آگاهی عمومی از اهمیت بالایی برخوردار هستند. همچنین، اطلاع از چه ویتامینی برای تقویت چشم خوبه می‌تواند در پیشگیری از کاهش بینایی نقش مهمی داشته باشد.

علل و عوامل خطر ایجاد آب مروارید

عوامل متعددی در پیدایش آب مروارید نقش دارند. برخی از آن‌ها قابل تغییر هستند و برخی دیگر غیرقابل تغییر. این عوامل عبارتند از:

• سن بالا: اصلی‌ترین عامل خطر در آب مروارید وابسته به سن است.
• ژنتیک یا سابقه خانوادگی: افراد با زمینه ژنتیکی ممکن است سریع‌تر گرفتار شوند.
• دیابت و اختلالات متابولیک: در دیابت، افزایش گلوکز و تبدیل آن به سوربیتول در عدسی می‌تواند باعث تورم و آسیب شود.
• استفاده از کورتیکواستروئیدها (به‌ویژه طولانی‌مدت): یکی از عوامل بیرونی قابل تغییر.
• اشعه فرابنفش (UV) و تابش نور شدید: قرارگیری مداوم در مقابل نور خورشید یا تابش شدید نور ممکن است ریسک را افزایش دهد.
• سیگار کشیدن
• تغذیه نامناسب
• چاقی
• آسیب به چشم یا جراحی قبلی در ناحیه چشم
• آب مروارید در کودکان یا به‌صورت مادرزادی (congenital): این سناریو نیاز به ارزیابی و درمان فوری‌تر دارد.

علائم و نشانه‌های آب مروارید

علائم آب مروارید اغلب به‌آرامی شروع می‌شوند و ممکن است در ابتدا چندان ذهن فرد را مشغول نکنند، اما به تدریج بینایی را تحت تأثیر قرار می‌دهند. برخی از علائم رایج عبارت‌اند از:

• تاری دید یا محو دیدن اشیاء، گویی که از پشت شیشه دود گرفته یا کثیف نگاه می‌کنید.
• خیره شدن یا بازتاب نور (glare) به خصوص در شب یا هنگام رانندگی در مقابل چراغ‌های ماشین روبرویی.
• نیاز به نور بیشتر برای مطالعه یا انجام فعالیت‌های دقیق.
• کاهش تشخیص رنگ‌ها یا محو شدن رنگ‌ها.
• دو بینی ساده یا چندگانه (در یک چشم) در موارد خاص.
• تغییر مداوم شماره عینک یا لنز، بدون اینکه نتیجه بهبود چشمگیر داشته باشد.

تشخیص آب مروارید

تشخیص آب مروارید عمدتاً توسط متخصص چشم انجام می‌شود. مراحل معمول عبارت‌اند از:

• معاینه کامل چشم: شامل آزمایش بینایی، اندازه‌گیری فشار داخل چشم، ارزیابی مردمک و شبکیه.
• اسلیت‌لامپ (Slit-Lamp) و بررسی عدسی: برای دیدن محل، نوع و شدت کدورت عدسی.
• اندازه‌گیری شماره عینک یا لنز: برای تعیین اینکه آیا کاهش دید صرفاً ناشی از انکسار (آستیگماتیسم، پیرچشمی) است یا همراه با آب مروارید.
• در صورت نیاز، بررسی شبکیه با مردمک گشاد شده: به ویژه اگر فکر شود که بیماری دیگری به کاهش بینایی منجر شده است.

درمان آب مروارید

درمان آب مروارید بسته به شدت، تاثیر روی بینایی و نیازهای بیمار متفاوت است. یک فاکتور مهم در تصمیم‌گیری برای درمان، این است که آیا آب مروارید به حدی رسیده است که بر فعالیت‌های روزمره تأثیر بگذارد و کیفیت زندگی را کم کند.

درمان غیر جراحی

در مراحل اولیه، زمانی که کاهش دید زیاد نیست، ممکن است اقدامات زیر توصیه شود:

• تعویض شماره عینک یا لنز برای بهبود دید
• استفاده از عینک‌های با عدسی فیلتر UV
• روشنایی بهتر در محیط
• اجتناب از رانندگی شبانه
• کنترل دقیق عوامل خطر (مانند دیابت، سیگار، محافظت از چشم در برابر UV) برای کند کردن پیشرفت.

درمان جراحی

وقتی که آب مروارید به‌قدری پیشرفت کرده که بینایی بیمار را به‌صورت معنی‌دار کاهش داده، جراحی تنها راه موثر است. روش رایج در سطح جهان، فیکوامولسیفیکاسیون با ایمپلنت لنز داخل‌چشمی (IOL) است.

این جراحی باعث بهبود سریع دید و بازگشت کیفیت زندگی فرد می‌شود. بر حسب نوع لنز (مولتی‌فوکال یا استاندارد) ممکن است نیاز به عینک پس از جراحی کاهش یابد.

اما مانند هر جراحی، خطرات و عوارضی دارد که باید پیش از عمل با بیمار در میان گذاشته شود، مانند امکان عفونت، تورم، خونریزی یا جدا شدن شبکیه.

پیش‌آگهی پس از جراحی در بسیاری از موارد عالی است؛ مطالعات نشان داده‌اند که درصد عمده‌ای از بیماران دید خوبی بعد از عمل خواهند داشت.

پیشگیری از آب مروارید و توصیه‌های سبک زندگی

اگرچه برخی عوامل خطر مثل سن یا ژنتیک قابل تغییر نیستند، اما با رعایت برخی نکات می‌توان احتمال و سرعت پیشرفت آب مروارید را کاهش داد:

• محافظت از چشم در برابر نور UV با استفاده از عینک آفتابی با محافظ UV و کلاه لبه‌دار.
• کنترل دیابت و سایر بیماری‌های مزمن متابولیک.
• ترک یا اجتناب از سیگار کشیدن.
• تغذیه مناسب: داشتن رژیمی متعادل با سبزیجات، میوه‌ها، منابع آنتی‌اکسیدان.
• معاینات منظم چشم، به‌ویژه پس از ۴۰ سالگی یا در صورت وجود عوامل خطر.
• کاهش استفاده طولانی‌مدت از کورتیکواستروئیدها مگر طبق تجویز پزشک.

سوالات متداول

تجربه بیماران

سارا، ۶۵ ساله: مدت‌ها بود که متوجه شدم شب‌ها هنگام مطالعه مشکل دارم یا حین رانندگی در تاریکی، نور چراغ‌های مقابل انگار صد برابر شده و باعث اذیتم می‌شد. عینکم را عوض کردم اما کمکی نکرد. با مراجعه به چشم‌پزشک مشخص شد که آب مروارید نوع هسته‌ای دارم. پس از مشاوره، تصمیم گرفتم عمل جراحی انجام دهم. دو هفته پس از عمل دیدم تقریباً مثل قبل از شروع علائم شد و اکنون از عینک فقط برای مطالعه استفاده می‌کنم و دیگر در رانندگی شب مشکلی ندارم.

علی، ۷۲ ساله و دیابتی: سال‌های طولانی است که به دیابت مبتلا هستم. شماره عینکم مرتب بالا می‌رفت و رنگ‌ها برایم کدر و کم‌رنگ شده‌ بودند. پس از معاینه مشخص شد که علاوه بر آب مروارید، فشار چشمم کمی بالاست و شبکیه‌ام هم نیاز به پایش دارد. چشم‌پزشک به من گفت که باید قند خونم را کنترل کنم و پیشنهاد جراحی داد. پس از جراحی دیدم بهتر شد و کیفیت زندگی‌ام بهبود یافت.

جمع‌بندی

آب مروارید یکی از شایع‌ترین و در عین حال قابل‌درمان‌ترین علل کاهش بینایی در جهان است. این بیماری معمولاً به‌تدریج پیشرفت می‌کند و در اثر افزایش سن، تابش اشعه فرابنفش، دیابت، مصرف طولانی‌مدت کورتون یا عوامل ژنتیکی ایجاد می‌شود. علائم آن شامل تاری دید، حساسیت به نور، محو شدن رنگ‌ها و اختلال در دید شبانه است.

تشخیص آب مروارید با معاینه دقیق چشم‌پزشک انجام می‌شود و در مراحل اولیه می‌توان با اصلاح دید و کنترل عوامل خطر، روند آن را کند کرد. اما در مراحل پیشرفته، جراحی با جایگزینی عدسی کدر با لنز مصنوعی تنها روش مؤثر درمان است و معمولاً نتایج بسیار موفقی دارد.

پیشگیری از طریق محافظت از چشم در برابر نور خورشید، کنترل دیابت، تغذیه سالم و ترک سیگار امکان‌پذیر است. در نهایت، آگاهی از علائم اولیه و مراجعه منظم به چشم‌پزشک می‌تواند از پیشرفت بیماری جلوگیری کرده و دید و کیفیت زندگی فرد را حفظ کند.

منابع

https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/cataracts/symptoms-causes/syc-20353790

https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK539699/

https://www.nhs.uk/conditions/cataracts/