وسواس فکری چیست؟

اختلال وسواس فکری-عملی(OCD)  یک اختلال سلامت روان مزمن و اغلب ناتوان‌کننده است که با الگویی از افکار ناخواسته، مزاحم و تکرارشونده (وسواس‌ها) و رفتارهای تکراری یا اعمال ذهنی (اجبارها) مشخص می‌شود و شما احساس می‌کنید برای کاهش اضطراب ناشی از وسواس‌ها، مجبور به انجام هستید. این چرخه، زمان‌بر بوده و در عملکرد اجتماعی، شغلی و شخصی شما اختلال جدی ایجاد می‌کند.

اگر شما نیز OCD دارید، ممکن است از این شرایط احساس شرم، خجالت و ناامیدی کنید. اما درمان می‌تواند برای شما موثر باشد. جالب است بدانید وسواس فکری در کودکان نیز می‌تواند با الگوهایی مشابه در سنین پایین‌تر بروز کند و نیاز به تشخیص و درمان به‌موقع دارد. با من همراه باشید تا در این مقاله در مورد وسواس فکری چیست؟، علل، علائم و درمان این بیماری بیشتر بدانیم.

بیماریOCD چیست؟

اختلال وسواس فکری-عملی (OCD) الگویی از افکار و ترس‌های ناخواسته را شامل می‌شود که وسواس نامیده می‌شوند. این وسواس‌ها شما را به انجام رفتارهای تکراری که اجبار نامیده می‌شوند، سوق می دهند و با اختلال در فعالیت‌های روزمره باعث پریشانی شما می‌شوند. OCD اغلب حول محور موضوعات خاصی می‌چرخد، مانند ترس بیش از حد از آلوده شدن توسط میکروب‌ها. برای کاهش ترس از آلودگی، ممکن است دست‌های خود را بارها و بارها بشویید تا زمانی که زخمی و ترک‌خورده شوند.

در نهایت، شما احساس می‌کنید برای انجام اعمال اجباری به منظور کاهش استرس خود، تحت فشار هستید. حتی اگر سعی کنید افکار آزاردهنده را نادیده بگیرید یا از شر آنها خلاص شوید، آنها بازمی‌گردند. این امر شما را به عمل کردن بر اساس آیین وا می‌دارد. این چرخه معیوب وسواس فکری(OCD) است.

علائم OCDچیست؟

OCD obsessions are lasting and unwanted thoughts that keeping coming back or urges or images that are intrusive and cause distress or anxiety.You might try to ignore them or get rid of them by acting based on ritual. These obsessions usually intrude when you’re trying to think of or do other things.

وسواس‌های OCD افکار ماندگار و ناخواسته‌ای هستند که مدام بازمی گردند و باعث پریشانی یا اضطراب می شوند. شما ممکن است سعی کنید آنها را نادیده بگیرید یا با عمل کردن بر اساس آیین از شر آنها خلاص شوید. این وسواس‌ها معمولاً زمانی که شما سعی می‌کنید به چیزهای دیگر فکر کنید یا انجام دهید، نفوذ پیدا می‌کنند.

اختلال وسواس فکری-عملی معمولاً شامل هر دو وسواس و اجبار است. اما ممکن است فقط علائم وسواس یا فقط علائم اجبار را داشته باشید. ممکن است بدانید یا ندانید که وسواس‌ها و اجبارهای شما فراتر از منطق است. اما آنها زمان زیادی را می‌گیرند، کیفیت زندگی شما را کاهش می‌دهند و در برنامه‌ها و مسئولیت‌های روزمره شما اختلال ایجاد می‌کنند.

علائم وسواس

وسواس‌ها اغلب دارای تم هستند، مانند:

• ترس از آلودگی یا کثیفی
• تردید کردن و مشکل در برخورد با عدم قطعیت
• نیاز به منظم و متعادل بودن چیزها
• افکار تهاجمی یا وحشتناک درباره از دست دادن کنترل و آسیب رساندن به خود یا دیگران
• افکار ناخواسته، از جمله پرخاشگری، یا موضوعات جنسی یا مذهبی

نمونه‌هایی از علائم وسواس شامل موارد زیر است:

• ترس از آلوده شدن با لمس کردن اشیایی که دیگران لمس کرده‌اند.
• تردید در قفل بودن در یا خاموش بودن اجاق گاز
• استرس شدید زمانی که اشیا منظم نیستند یا به روش خاصی قرار نگرفته‌اند.
• تصاویر راندن ماشین خود به میان جمعیت
• افکار درباره فریاد زدن ناسزا یا درست رفتار نکردن در ملاء عام
• تصاویر جنسی ناخوشایند
• دوری از موقعیت‌هایی که می‌توانند باعث وسواس شوند، مانند دست دادن

علائم اجبار 

اجبارهای OCD رفتارهای تکراری هستند که شما احساس می‌کنید به انجام آنها سوق داده می‌شوید. این رفتارهای تکراری یا اعمال ذهنی به منظورکاهش اضطراب مربوط به وسواس‌های شما یا جلوگیری از اتفاق بدی هستند.

شما ممکن است قواعد یا آیین‌هایی برای پیروی ایجاد کنید که به کنترل اضطراب شما در هنگام داشتن افکار وسواسی کمک کنند. این اجبارها فراتر از منطق هستند و اغلب به مسئله‌ای که قرار است برطرف کنند مربوط نمی‌شوند.

مانند وسواس‌ها، اجبارها معمولاً دارای تم هستند، مانند:

• شستن و تمیز کردن
• بررسی کردن
• شمردن
• منظم کردن
• پیروی از یک روال سخت
• درخواست اطمینان خاطر

نمونه‌هایی از علائم اجبار شامل موارد زیر است:

• شستن مکرر دست‌ها
• بررسی بارها و بارهای درها برای اطمینان از قفل بودن آنها
• بررسی بارها و بارهای اجاق گاز برای اطمینان از خاموش بودن آن
• شمردن با الگوهای خاص
• تکرار بی صدای یک دعا، کلمه یا عبارت
• تلاش برای جایگزینی یک فکر بد با یک فکر خوب
• چیدمان کالاهای کنسروی با یک نظم خاص

شدت وسواس فکری

OCD  معمولاً در سال‌های نوجوانی یا جوانی شروع می‌شود، اما می‌تواند در کودکی نیز آغاز شود. علائم معمولاً به مرور زمان شروع می‌شوند و در طول زندگی از نظر شدت تمایل به تغییر دارند. انواع وسواس‌ها و اجبارهایی که دارید نیز می‌تواند با گذشت زمان تغییر کند.

علائم به طور کلی زمانی که تحت استرس بیشتری هستید، از جمله در زمان‌های تغییر و تحول، بدتر می‌شوند. OCD  که معمولاً یک اختلال مادام‌العمر در نظر گرفته می‌شود، می‌تواند علائم خفیف تا متوسط داشته باشد یا آنقدر شدید و وقت‌گیر باشد که ناتوان‌کننده شود.

چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟

بین کمال‌گرا بودن و داشتن OCD تفاوت وجود دارد. افکار OCD نگرانی‌های بیش از حد درباره مسائل واقعی زندگی شما یا تمایل به تمیز بودن یا چیده شدن چیزها به روشی خاص نیستند. اگر وسواس‌ها و اجبارهای شما بر کیفیت زندگی شما تأثیر می‌گذارند، به پزشک یا متخصص سلامت روان مراجعه کنید.

علت وسواس فکری چیست؟

علل اختلال وسواس فکری-عملی به طور کامل درک نشده است. نظریه‌های اصلی شامل موارد زیر است:

• زیست شناسی: OCD ممکن است به دلیل تغییرات در شیمی طبیعی بدن یا عملکرد مغز باشد.
• ژنتیک: OCD ممکن است یک جزء ژنتیکی داشته باشد، اما ژن‌های خاص هنوز شناسایی نشده‌اند.
• یادگیری: ترس‌های وسواسی و رفتارهای اجباری می‌توانند با تماشای اعضای خانواده یا یادگیری آنها در طول زمان آموخته شوند.

عوامل افزایش خطر وسواس فکری چیست؟

عواملی که ممکن است خطر ایجاد اختلال وسواس فکری-عملی را افزایش دهند شامل موارد زیر است:

• سابقه خانوادگی: داشتن والدین یا سایر اعضای خانواده با این اختلال می‌تواند خطر ابتلا به OCD را افزایش دهد.
• رویدادهای استرس‌زای زندگی: اگر رویدادهای آسیب‌زا یا استرس‌زا را پشت سر گذاشته‌اید، خطر شما ممکن است افزایش یابد. این واکنش ممکن است باعث افکار مزاحم، آیین‌ها و پریشانی عاطفی دیده شده در OCD شود.
• سایر اختلالات سلامت روان: OCD ممکن است با سایر اختلالات سلامت روان، مانند اختلالات اضطرابی، افسردگی، سوء مصرف مواد یا اختلالات تیک مرتبط باشد.

عوارض وسواس فکری چیست؟

عوارض وسواس فکری بر مغز

شامل تغییرات در عملکرد مدار عصبی مربوط به کنترل تکانه و پردازش ترس می‌شود.

وسواس فکری و عدم تمرکز

ارتباط مستقیمی دارند، زیرا افکار مزاحم وسواسی می‌توانند ظرفیت توجه و تمرکز شما را به شدت کاهش دهند.

مسائل ناشی از اختلال وسواس فکری-عملی

شامل موارد زیر است:

• صرف زمان زیاد برای مشارکت در رفتارهای آیینی
• مسائل سلامت، مانند درماتیت تماسی ناشی از شستشوی مکرر دست
• مشکل در رفتن به سر کار یا مدرسه یا مشارکت در فعالیت‌های اجتماعی
• روابط مشکل‌دار
• کیفیت پایین زندگی
• افکار و رفتار مربوط به خودکشی

پیشگیری از وسواس فکری

هیچ راه قطعی برای پیشگیری از اختلال وسواس فکری-عملی وجود ندارد. با این حال، درمان در اسرع وقت ممکن است به جلوگیری از بدتر شدن OCD و اختلال در فعالیت‌ها و برنامه روزمره شما کمک کند.

مراحل کمک به تشخیص اختلال وسواس فکری-عملی ممکن است شامل موارد زیر باشد:

• ارزیابی روانشناختی: شامل صحبت در مورد افکار، احساسات، علائم و الگوهای رفتار شما برای پیدا کردن اینکه آیا وسواس یا رفتارهای اجباری دارید که در کیفیت زندگی شما اختلال ایجاد می‌کنند، می‌شود. با اجازه شما، صحبت ممکن است شامل صحبت با خانواده یا دوستانتان باشد.
• معاینه فیزیکی: این ممکن است برای رد سایر مسائلی که می‌توانند باعث علائم شما شوند و بررسی هرگونه عارضه مرتبط انجام شود.

درمان OCD

اختلال وسواس فکری-عملی ممکن است منجر به درمان نشود. اما می‌تواند به کنترل علائم کمک کند تا بر زندگی روزمره شما حکمفرما نباشند. بسته به شدت OCD شما، ممکن است به درمان طولانی مدت، مداوم یا فشرده‌تر نیاز داشته باشید.

دو درمان اصلی برای OCD روان‌درمانی و داروها هستند. اغلب، ترکیبی از هر دو درمان موثرتر است.

• روان درمانی: درمان شناختی-رفتاری (CBT): مواجهه و جلوگیری از پاسخ (ERP)نوعی روان‌درمانی، است که برای بسیاری از افراد مبتلا به OCD موثر است. بخشی از درمان، شامل قرار دادن تدریجی شما در معرض یک شیء یا وسواس ترسناک مانند کثیفی می‌شود. سپس شما راه‌هایی را برای انجام ندادن آیین‌های اجباری خود یاد می‌گیرید. ERP به تلاش و تمرین نیاز دارد، اما وقتی که یاد بگیرید وسواس‌ها و اجبارهای خود را مدیریت کنید، می‌توانید از کیفیت زندگی بهتری برخوردار شوید.
• داروها: داروهای روانپزشکی خاصی می‌توانند به کنترل وسواس‌ها و اجبارهای OCD کمک کنند. معمولاً ابتدا داروهای ضد افسردگی امتحان می‌شوند. داروهای ضد افسردگی تایید شده توسط FDA برای درمان OCD شامل فلوکستین (پروزاک)، فلووکسامین (لووکس)، پاروکستین (پاکسیل)، سرترالین (زولوفت) و کلومیپرامین (آنافرانیل) هستند. با این حال، پزشک شما ممکن است سایر داروهای ضد افسردگی و داروهای روانپزشکی را تجویز کند.

درمان وسواس فکری شدید 

درمان قطعی وسواس فکری شدید با دارو به تنهایی امکان پذیر نیست اما داروها می‌توانند در کنترل علائم  بسیار موثر باشند. در مواردی که به درمان پاسخ نمی‌دهند، گزینه‌های دیگر ممکن است ارائه شود:

• برنامه‌های درمانی فشرده سرپایی و اقامتی: برنامه‌های درمانی کامل که بر اصول درمان ERP تاکید می‌کنند، ممکن است به افراد مبتلا به OCD که به دلیل شدت علائم با عملکرد مشکل دارند کمک کنند. این برنامه‌ها معمولاً چندین هفته طول می‌کشند.
• تحریک عمقی مغز (DBS): FDAاستفاده از DBS را برای درمان OCD در بزرگسالان 18 سال و بالاتر که به درمان سنتی پاسخ نمی‌دهند، تایید کرده است. DBS شامل کاشت الکترود در نواحی خاصی از مغز شما است و به کنترل تکانه‌های غیرمعمول کمک می‌کنند. DBS به طور گسترده در دسترس نیست و به ندرت استفاده می‌شود.
• تحریک مغناطیسی ترانس کرانیال(TMS) : FDA سه دستگاه TMS – BrainsWay, MagVenture و NeuroStar – را برای درمان OCD در بزرگسالان تایید کرده است. این دستگاه‌ها زمانی استفاده می‌شوند که درمان سنتی موثر نبوده است. TMS نیاز به جراحی ندارد و از میدان‌های مغناطیسی برای تحریک سلول‌های عصبی در مغز برای بهبود علائم OCD استفاده می‌کند.

سبک زندگی و درمان‌های خانگی OCD

اختلال وسواس فکری-عملی یک بیماری مزمن است، به این معنی که ممکن است همیشه بخشی از زندگی شما باشد. در حالی که یک متخصص باید OCD را درمان کند، شما می‌توانید کارهایی برای ساختن بر روی برنامه درمانی خود انجام دهید:

• به علائم هشدار‌دهنده توجه کنید.
• داروهای خود را طبق دستور مصرف کنید.
• قبل از مصرف سایر داروها بررسی کنید.
• درباره مدیریت OCD راه‌های سالم پیدا کنید.
• یاد بگیرید و تمرین کنید.
• بر روی اهداف خود متمرکز بمانید.
• به یک گروه پشتیبانی بپیوندید.
• تکنیک‌های آرامش و مدیریت استرس را یاد بگیرید.
• به فعالیت‌های منظم خود پایبند باشید.

سوالات متداول

تجربه بیماران

امیرعلی، ۳۵ ساله: افکار مزاحم و وحشتناکی درباره آسیب زدن به عزیزانم داشتم. می‌دانستم که هیچوقت این کار را نمی‌کنم، اما همین فکر کردن به آن مرا به شدت می‌آزرد. فکر می‌کردم دیوانه شده‌ام. وقتی فهمیدم اینها فقط افکار هستند و بخشی از OCD، دنیایم عوض شد. درمان به من کمک کرد که به این افکار قدرت ندهم.

نیما، ۱۷ ساله: همه فکر می‌کردند من فقط به نظافت علاقه دارم. اما من مجبور بودم قبل از نشستن روی تخت، لباس‌های بیرون را ۳ بار بتکونم وگرنه استرس می‌گرفتم که میکروب‌ها را به رختخوابم می‌برم. دستهام از زیاد شستن زخم شده بود. صحبت با یک درمانگر باعث شد بفهمم این یک بیماری است و من تنها نیستم.

فریبا، ۴۲ ساله: وسواس من در مورد تقارن و اعداد بود. مثلاً باید کمد لباسها را دقیقاً بر اساس رنگ و نوع لباس مرتب می‌کردم و اگر ترتیب بهم می‌خورد، اضطراب شدیدی می‌گرفتم و نمی‌توانستم خانه را ترک کنم. دارودرمانی به همراه ERP به من کمک کرد که انعطاف‌پذیرتر شوم.

جمع‌بندی

OCD یک بیماری عصب-زیست‌شناختی پیچیده است که ریشه در ترکیبی از عوامل ژنتیکی، بیولوژیکی و محیطی دارد. خوشبختانه،OCD  یک اختلال قابل درمان است. موثرترین رویکرد درمانی، ترکیبی از روان‌درمانی ( به‌ویژه مواجهه و جلوگیری از پاسخ یا  ERP) که شکل خاصی از درمان شناختی-رفتاری است و دارودرمانی (عمدتاً با مهارکننده‌های بازجذب سروتونین یا  SSRIها) می‌باشد. تشخیص به موقع و شروع درمان مناسب، کلید مدیریت موفقیت‌آمیز علائم، شکستن چرخه معیوب OCD و بازگشت فرد به زندگی با کیفیت بالاتر است. مهم است بدانیم OCD  نشانه ضعف شخصیت نیست و کمک گرفتن از متخصصان، اولین قدم به سمت بهبودی است.

منبع

Obsessive-compulsive disorder (OCD) – Doctors and departments – Mayo Clinic